Ses, Hız ve Vurgu: Sesini Doğru Kullanmak

Ders 6/8 · Tahmini süre: 12 dk

Önceki derslerde konuşmanın hazırlığını ve heyecanı yönetmeyi çalıştın. Bu derste, hazırladığın içeriği karşındakine taşıyan araca, yani sesine bakıyoruz. Sonraki derste bu becerileri sahnede bir araya getireceksin. Bu ders, o birleşimin en önemli parçalarından birini hazırlıyor.

Neden önemli?

Bir toplantıda iki kişinin aynı bilgiyi anlattığını düşün. Birincisi tek düze, hızlı ve fısıltıya yakın bir sesle konuşuyor. İkincisi yavaşlıyor, bazı yerlerde duruyor, önemli cümleyi biraz güçlü söylüyor. İkisinin de içeriği aynı. Ama ikinci kişiyi dinlemek kolay, birincisi ise birkaç dakika sonra kafayı dağıtıyor.

Dinleyici konuşmanı yalnızca kelimelerden anlamaz. Sesin tonu, hızı ve duraklamaları da anlamın bir parçasıdır. Aynı cümle farklı vurgularla farklı anlaşılır. Sesini bilinçli kullanmak, sözünü daha anlaşılır ve daha akılda kalıcı yapar. İyi haber şu: ses kullanımı bir yetenekten çok alışkanlıktır ve çalışarak değişir.

Temel bilgi

Sesini üç ayar düğmesi gibi düşünebilirsin: güç, hız ve vurgu. Bir de bu üçünü bağlayan dördüncü parça var: duraklama.

Monoton konuşma nedir?

Ses tonunun hiç değişmediği, hep aynı hızda ve aynı yükseklikte konuşmadır. Heyecanlı olduğunda ya da metni okuduğunda kolayca buna kayarsın. Çözümü, ses değişikliğini önceden planlamaktır.

Duraklama neden güçlüdür?

Duraklama boşluk değildir. Dinleyiciye söylediğini sindirme fırsatı verir. Önemli bir cümleden önce ya da sonra kısa bir sessizlik, o cümlenin altını çizer. Ayrıca sen de nefes alır, sonraki cümleyi toparlarsın. Heyecanlı konuşmacılar sessizlikten korkar ve araya "şey", "yani", "ııı" koyar. Oysa sessiz durmak çoğu zaman daha iyidir.

Hız için pratik bir ölçü

Herkes için tek doğru hız yoktur. Ama sohbet eder gibi rahat konuşmak iyi bir başlangıç noktasıdır. Sahnede heyecan yüzünden hızlanma eğilimi olur. Bu yüzden kendini hafifçe yavaşlatmayı hedefle. Dinleyici sana bakarken yeni bir bilgiyi işliyor. Ona zaman tanımalısın.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Kendini kaydet. Telefonunun ses kaydedicisini aç ve konuşmanın ilk iki dakikasını söyle. Kayıtta sesini dinle. Kendi sesin sana tuhaf gelebilir, bu normaldir. Dikkat edeceğin şeyler: tek düze mi, hızlı mı, kelimeler net mi?
2. Nefesi karından al. Konuşmadan önce burnundan yavaşça nefes al, elini karnına koy, karnın hafifçe kabarsın. Sonra yavaşça ver. Göğsünden ve boğazından zorlayarak konuşmak sesini inceltir ve yorar. Karından gelen nefes sesi daha dolu yapar.
3. Sesini en arkadaki kişiye göre ayarla. Salonun en uzak köşesindeki kişiye konuşuyormuş gibi sesini biraz yükselt. Bağırma, sadece "iletme" hissiyle konuş. Küçük bir odada bu ayar daha hafif olur.
4. Metnine işaret koy. Notlarında ya da kâğıdında önemli kelimelerin altını çiz. Duraklama yerlerine eğik çizgi (/) koy. Böylece her şeyi anlık karar vermek zorunda kalmazsın.
5. Her cümlede bir ya da iki anahtar kelime seç. Vurguyu yalnızca oraya yap. Sayılar, kararlar, isimler ve sonuçlar genelde vurgulanacak yerlerdir.
6. Önemli cümleden önce ya da sonra dur. Sessizce içinden "bir" ya da "iki" say. Başlangıçta bu uzun gelecek, ama dinleyiciye çok daha kısa hissettirir.
7. Hızı bölümlere göre değiştir. Giriş ve açıklama kısımlarında normal hızda, kilit noktada biraz yavaş, örnek anlatırken biraz daha canlı ol. Hız değişimi ilgiyi canlı tutar.
8. Tekrar kaydet ve karşılaştır. Değişiklikleri uyguladıktan sonra aynı bölümü yeniden kaydet. İki kaydı arka arkaya dinle. Fark, neyin işe yaradığını gösterir.

Örnek

Aşağıdaki durum kurgusaldır, öğretmek için hazırlanmıştır.

Bir çalışan, ekibine yeni bir iş planını anlatacak. Metnindeki kilit cümle şu: "Bu plan sayesinde teslim süremizi on günden beş güne indireceğiz." İlk denemesinde bu cümleyi diğerleriyle aynı hızda ve aynı tonda söylüyor. Kaydı dinleyince kilit cümlenin fark edilmediğini görüyor.

Metni şöyle işaretliyor:

• Cümleden önce kısa bir duraklama: "Şimdi asıl önemli konuya geliyorum. /"
• Cümleyi biraz yavaş söylüyor.
• Vurguyu yalnızca iki yere yapıyor: "on gün" ve "beş gün".
• Cümleden sonra iki saniye susuyor.

İkinci kayıtta aynı cümle çok daha net duyuluyor. Çalışan yeni bir bilgi eklemedi. Yalnızca sesini kullanış biçimini değiştirdi.

Sık yapılan hatalar

• Her şeyi vurgulamak. Her kelime vurgulu olursa hiçbiri öne çıkmaz. Seçici ol.
• Heyecanla hızlanmak. Nefesin yetmez, cümleler birbirine geçer. Cümle sonlarında bilerek yavaşla.
• Sessizlikten korkup boşluğu doldurmak. "Iıı", "yani", "şey" gibi dolgular yerine sessiz kal. Duraklama düşündüğünü gösterir.
• Metni okur gibi konuşmak. Kâğıda bakarak okumak sesi düzleştirir. Anahtar kelimelerle konuşmayı dene.
• Cümle sonlarında sesi düşürmek ve fısıltıya dönüştürmek. Cümlenin son kelimesi çoğu zaman en önemlisidir. Sesini sonuna kadar taşı.

Not: Sesin sık sık kısılıyorsa ya da uzun süre boğaz ağrın geçmiyorsa bunu kendi başına çözmeye çalışma. Bir doktora ya da ses konusunda uzman birine danış.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

1. Günde bir kez, iki dakikalık ses kaydı al (3 gün boyunca). Her kayıtta tek bir şeyi dinle: birinci gün hız, ikinci gün vurgu, üçüncü gün duraklama.
2. Bir paragraf seç (bir haber, bir e-posta ya da bir notun olabilir). Önemli kelimelerin altını çiz, duraklama yerlerine eğik çizgi koy ve bunu üç kez sesli oku. Her okumada bir öncekinden farklı olsun.
3. Bir sohbette bilinçli olarak yavaşla. Günlük konuşmanda en az bir kez, önemli bir cümleden önce iki saniye dur. Karşındakinin tepkisini fark et.

Kendini sına

1. Sesin üç ayarı ve onları bağlayan dördüncü parça nedir?
2. Monoton konuşma ne demektir?
3. Sahnede heyecanlandığında hızın genellikle nasıl değişir ve ne yapmalısın?
4. Bir cümlede neden her kelimeyi vurgulamamalısın?
5. Konuşmandaki ses kullanımını nasıl ölçüp geliştirebilirsin?

Cevaplar

1. Güç (ses yüksekliği), hız ve vurgu. Bunları bağlayan parça duraklamadır.
2. Ses tonunun, hızının ve yüksekliğinin hiç değişmemesi, hep aynı şekilde konuşmak.
3. Genellikle hızlanır. Bilerek biraz yavaşlamalı, cümle sonlarında nefes almalısın.
4. Her şey vurgulu olursa hiçbir şey öne çıkmaz. Vurgu yalnızca anahtar kelimelere yapılırsa işe yarar.
5. Kendini kaydedip dinleyerek. Değişiklikleri uyguladıktan sonra tekrar kaydedip iki kaydı karşılaştırarak.

Bir sonraki derste, çalıştığın bu becerileri sahnede birleştirmeyi ve konuşma sırasında karşılaşabileceğin beklenmedik durumları ele alacaksın. Bu haftaki kayıtların o derste sana iyi bir başlangıç sağlayacak.