Bulmacadan Hayata: Alışkanlık, Pratik ve Sonraki Adımlar

Giriş

Yedi ders boyunca kalemi elimize aldık, kareleri tek tek doldurduk, çıkmaza girdik, geri döndük ve yeniden denedik. Bu son derste bir adım geri çekilip şuna bakacağız: Bu alışkanlıklar kâğıdın dışında bize ne kazandırıyor? Bulmaca çözmek sonunda bir düşünme biçimi öğrenmektir. Önce elindeki bilgiyi topla, sonra imkânsız olanı ele, kalan seçeneklerden birini dene. Bu yöntem plan yaparken, bir hatanın kaynağını ararken ya da zor bir karar verirken de işe yarar. Bugünün hedefi üç şey: öğrendiklerimizi toparlamak, onları gündelik hayata taşımak ve sana uygulanabilir bir çalışma planıyla sonraki adımlar için bir yol haritası vermek.

Bilmen gerekenler

Kursun omurgasını oluşturan fikirleri bir kez daha yan yana koyalım. Her biri farklı bir bulmacada karşına çıktı, ama aslında aynı düşünce alışkanlığının farklı yüzleri.

Bir de şu kavramı unutma: mantıksal çıkarım. İyi bir bulmaca tahmin gerektirmez; verilen ipuçlarından zorunlu olarak çıkan sonucu bulmanı bekler. Bu yüzden bulmaca çözerken şans değil, sabır ve düzen kazanır.

Anlatım

Bir bulmacayı çözmeyi öğrenmek, bisiklete binmeyi öğrenmeye benzer. İlk günlerde her hareketi düşünürsün; sonra el kendiliğinden gider. Sudoku'da bir satırda sekiz sayı doluysa dokuzuncunun ne olduğunu artık hesaplamazsın, bir bakışta görürsün. İşte alışkanlık dediğimiz şey budur: bilinçli çaba zamanla refleks hâline gelir. Bu refleksi besleyen şey de küçük ama düzenli tekrardır.

Bu yüzden en önemli öneri şudur: az ama sık çalış. Haftada bir kez iki saat oturmak yerine, her gün on ile on beş dakika ayırmak çok daha verimlidir. Beyin, aralıklarla yapılan tekrarda kalıpları daha iyi yerleştirir. Bulmacayı günün sabit bir anına bağla: kahveni içerken, yatmadan önce ya da yolculukta. Alışkanlık araştırmalarının genel bulgusu, yeni davranışın mevcut bir rutine eklenince daha kolay yerleştiğidir.

Çalışma planını basit tut. Örnek bir hafta şöyle olabilir: hafta içi her gün bir kolay bulmaca, hafta sonu bir tane orta zorlukta bulmaca. Takıldığında hemen çözüme bakma; önce bulmacayı bırakıp başka bir şey yap, sonra taze gözle dön. Pek çok kişi, bir süre ara verdikten sonra daha önce gözünden kaçan hamleyi hemen görür. Bu çok bilinen ve doğal bir durumdur. Yine de bir bulmacada gerçekten tıkandıysan çözüme bakmak yenilgi sayılmaz; yeter ki bakarken neden göremediğini anlamaya çalış.

Hata yapmak da sürecin parçasıdır. Kurşun kalemle çalışmak ya da dijital uygulamada geri alma özelliğini kullanmak bu yüzden değerlidir. Hatayı bulduğunda onu bir not defterine kısaca yazabilirsin: Hangi varsayımı yanlış yaptım? Hangi satırı kontrol etmedim? Bir ay sonra bu notlar, kendi zayıf noktalarının haritasına dönüşür.

Hazır olduğunda seviyeyi yavaşça yükselt. Aynı türün bir üst zorluğuna geçmek ilk adım olabilir. Sonra yeni türler deneyebilirsin. Başlangıçtan sonraki duraklar için bazı fikirler: KenKen sayı yerleştirmeyi basit aritmetikle birleştirir; Kakuro toplamlara dayanır; Nonogram sayı ipuçlarıyla gizli bir resim ortaya çıkarır; Futoshiki sayılar arasındaki büyüklük işaretleriyle ilerler. Mantık ızgaralarından devam etmek istersen kendi bulmacalarını yazmayı deneyebilirsin; bir bulmacayı kurmak, çözmekten bile fazla şey öğretir.

Yakın okuma / örnek

Gündelik bir problemi bulmaca gibi çözelim. Dört arkadaş, Ada, Berk, Ceren ve Deniz, bir hafta sonu için kahvaltı, yürüyüş, sinema ve yemek etkinliklerinden birini üstleneceksiniz. Her kişi bir etkinliği seçecek. İpuçları şöyle olsun: Ada yürüyüşü sevmiyor, Berk sinemayı organize edemiyor, Ceren kahvaltıyı ya da yemeği seçebilir, Deniz yalnızca yemekle ilgilenmek istemiyor.

Bunu bir mantık ızgarasına dökersin: satırlarda kişiler, sütunlarda etkinlikler. Her ipucu bir hücreyi çizer. Ada için yürüyüş, Berk için sinema, Deniz için yemek elenir. Sonra Ceren'in iki seçeneği kalır. Bu noktada bir varsayım yapabilirsin: Ceren kahvaltıyı alsın. Eğer bu varsayım hiçbir ipucuyla çelişmiyorsa devam edersin; çelişirse diğer seçeneğe dönersin. Gördüğün gibi, aynı Sudoku'daki eleme, aday not alma ve varsayım-çelişki adımlarını kullandın.

Yorum: Bu örnekte de önemli olan hızlı cevap değil, yöntemdi. Bilgiyi tabloya dökmek zihnini boşaltır, çünkü aklında tutman gereken şeyi kâğıda bırakırsın. Bu, hem bulmacada hem hayatta en değerli alışkanlıklardan biridir.

Sık karıştırılanlar

• Tahmin ile varsayım aynı şey değil: Tahmin gelişigüzel bir denemedir. Varsayım ise sonucunu izleyeceğin, çelişki çıkarsa geri alacağın planlı bir denemedir.
• Hızlı çözmek, iyi çözmek demek değil: Başlangıçta amaç süre değil, doğru yöntemi oturtmaktır. Hız zamanla kendiliğinden gelir.
• Zor bulmaca, uzun bulmaca demek değil: Bazı bulmacalar büyüktür ama kolaydır; bazıları küçüktür ama ince bir fikir ister.
• Takılmak başarısızlık sayılmaz: Takılma, öğrenmenin olağan bir aşamasıdır. Önemli olan bir sonraki adımda ne denediğindir.
• Her bulmaca beyin için mucize değildir: Bulmacalar düşünme alışkanlığı kazandırır ve keyif verir, ama bunu abartılı iddialarla süslemek doğru olmaz. Onları öncelikle hoşuna gittiği için çöz.

Kendini sına

1. Az ama sık çalışmanın uzun ve seyrek çalışmaya göre avantajı nedir?
2. Varsayım yapıp çelişki bulduğunda ne yaparsın?
3. Gündelik bir problemde mantık ızgarası kullanmak sana neden yardımcı olur?
4. Sayı yerleştirmeyi basit aritmetikle birleştiren bulmaca türü hangisidir?
5. Takıldığında hemen çözüme bakmak yerine ne yapabilirsin?

Cevaplar

1. Düzenli kısa tekrar, kalıpların yerleşmesine yardım eder ve çalışmayı sürdürülebilir kılar.
2. Varsayımı geri alır ve başka seçeneği denersin; çünkü çelişki, o varsayımın yanlış olduğunu gösterir.
3. Bilgiyi kâğıda dökersin, böylece zihnin boşalır ve elemeyi sistemli yaparsın.
4. KenKen.
5. Bulmacaya ara verip sonra taze gözle dönebilir, adaylarını yeniden kontrol edebilirsin.

Buraya kadar geldin; şimdi sıra sende. Kalemi eline al, bugün bir bulmaca seç ve başla.