Bakış Açısı, Anlatıcı ve Ses

Süre tahmini: 13 dk · Ders 6/8 · Seviye: Başlangıç

Giriş

Aynı olayı iki arkadaşına anlattırdığını düşün. Biri “Ben çok korktum” diyerek başlar, öbürü “Kapıda bir adam duruyordu” der. Olay değişmedi ama hikâye bambaşka bir şeye dönüştü. Yazarlıkta bu farka bakış açısı deniyor. Öykü, anı ya da günlük yazarken verdiğin ilk kararlardan biri bu: Bu hikâyeyi kim anlatıyor, ne kadarını biliyor, bize nasıl sesleniyor?

Bu karar bugünle doğrudan bağlantılı. Bir sosyal medya paylaşımı yazarken de, bir arkadaşına mesajla “dün ne oldu” diye anlatırken de bakış açısı seçiyorsun, yalnızca farkında olmuyorsun. Bu derste bu seçimi bilinçli yapmayı öğreneceksin. Önceki derslerde topladığın malzemeyi (kişiler, mekânlar, olaylar) artık bir sesle anlatma zamanı geldi. Kursun kalan iki dersinde de burada edineceğin bakış açısı ve ses bilgisini kendi metinlerinde kullanacaksın.

Bilmen gerekenler

Önce kavramları sadeleştirelim. Aşağıdaki tablo, bu dersin iskeletidir.

• Güvenilmez anlatıcı: Bilerek ya da bilmeden olanı eksik, yanlış anlatan anlatıcı. Okur, anlatılanla gerçek arasındaki aralığı kendi kafasında kapatır.
• Odak karakter: Hikâyeyi hangi karakterin gözünden gördüğümüz.

Anlatım

Hikâye anlatmanın en eski yolu birinci kişidir: “Ben gördüm, ben yaşadım.” Bunun büyük avantajı yakınlıktır. Okur, anlatıcının nefesini yanında hisseder. Anı ve günlük türleri neredeyse doğal olarak bu kişiyle yazılır, çünkü zaten yaşadığını yazıyorsundur. Dezavantajı ise sınırdır: “Ben” yalnızca kendi gördüğünü, bildiğini ve sandığını anlatabilir. Odadan çıktığı anda orada olan biteni bilemez. Bu sınır bir kusur değil, bir araçtır; okuru merakta tutmanın en kolay yoludur.

Üçüncü kişi sınırlı anlatım, kameranı omzuna koymak gibidir. “Selim pencereye yürüdü, içi daraldı” dediğinde Selim’in içindesin ama anlatıcı hâlâ dışarıdan konuşuyor. Bu yol, hem yakınlık hem biraz mesafe sunar. Karakterine dışarıdan bakıp onun göremediği şeyleri sezdirebilirsin; yine de zihnini yalnızca bir kişiyle sınırlı tutarsan metin dağılmaz. Yeni başlayanlar için en güvenli yollardan biri budur.

Hâkim bakış açısı ise yukarıdan bakmaktır. Anlatıcı bir kuşun gözüyle şehri, sonra bir odayı, sonra iki karakterin aynı anda aklından geçeni gösterebilir. Büyük romanlarda sıkça rastlanan bu yöntem, geniş bir dünya kurmaya imkân verir. Tehlikesi şu: Her kafaya girip çıkarken okur kime bağlanacağını şaşırabilir. Kısa bir öyküde hâkim bakışı kullanacaksan, kimin zihnine ne zaman girdiğini bilerek seç. Yazarlar bunu bazen bilerek ve ustalıkla bozar; ama önce kuralı öğrenmek gerekir.

Bakış açısı seçmek aslında şunu seçmektir: Okura ne kadar bilgi vereceğim, ne zaman vereceğim? Aynı olay, birinci kişide sır gibi saklanabilir; hâkim bakışta ise okur bir karakterden fazlasını bilip gerilimi hissedebilir. Yani bakış açısı, bilgi yönetimidir.

Gelelim sese. Bakış açısı “kim ve nereden” sorusunu cevaplar; ses ise “nasıl” sorusunu. İki kişi de birinci kişiyle yazabilir ama biri kısa, kuru cümlelerle, öbürü uzun, dolambaçlı, mizahlı cümlelerle yazar. Anlatıcının sesi, kullandığı sözcüklerden (“hane” mi, “ev” mi?), cümle uzunluğundan, neye dikkat ettiğinden anlaşılır. Kendi sesini bulmanın ilk adımı kendini taklit etmeye çalışmamaktır: Arkadaşına bir şeyi nasıl anlatırsan öyle yaz, sonra gerekirse düzelt. Ses, çok yazdıkça oturur; kimse onu bir günde bulmaz.

Yakın okuma / örnek

Aşağıdaki üç kısa örneği bu ders için kendim yazdım. Aynı olay, üç ayrı bakış açısıyla anlatılıyor: Çocuk, annesinin çok sevdiği vazoyu kırıyor.

Birinci kişi: Vazo elimden kayarken zamanın yavaşladığını sandım. Yere çarpmadan önce annemin yüzünü gördüm, gerçi o odada bile değildi.

Üçüncü kişi sınırlı: Deniz vazoyu tuttuğu an parmaklarının terlediğini fark etti. Vazo kaydı. Çocuk, annesinin adımlarını duyar gibi oldu.

Hâkim bakış: Deniz vazoyu kırdığında annesi mutfakta çay demliyordu ve o akşam ilk kez, yıllardır dokunmadığı o vazoyu özleyecekti.

Yorumu: Birinci kişide korku içeriden, hayal ve duygu karışımıyla geliyor; “annemin yüzünü gördüm” cümlesi anlatıcının zihninden bir pencere açıyor. Üçüncü kişi sınırlıda Deniz’i izliyoruz; ayrıntılar (terleyen parmaklar) dışarıdan seçilmiş gibi. Hâkim bakışta ise anlatıcı geleceği de biliyor ve okura annenin hâlâ bilmediği bir şeyi fısıldıyor. Aynı sahne, üç farklı duygu: yakınlık, gözlem, ve bir tür hüzünlü öngörü. Sen de kendi hayatından küçük bir olayı al ve onu bu üç şekilde yaz; hangisinin sana en doğal geldiğine bak. Sesin ilk ipucu orada saklı.

Sık karıştırılanlar

• Yazar ile anlatıcı aynı kişi değildir. Birinci kişiyle yazdığında “ben” sen olmak zorunda değilsin; kurmaca bir kişi de olabilir. Anıda ise anlatıcı gerçekten sensindir, ama o da yazdığın andaki “sen”dir, olay anındaki sen değil.
• Üçüncü kişi sınırlı ile hâkim bakış aynı şey değildir. Birinde tek bir zihne bağlısın, ötekinde her zihne girebilirsin.
• Bakış açısı ile ses karıştırılır. Bakış açısı kimin gözünden anlatıldığıdır, ses ise nasıl konuşulduğudur. İkisi ayrı ayrı seçilir.
• Bakış açısını sahne ortasında sebepsiz değiştirmek. Okur kimin kafasında olduğunu şaşırır. Değişiklik yapacaksan paragraf ya da bölüm başında, bilerek yap.
• Güvenilmez anlatıcı “yalancı yazar” demek değildir. Yalan söyleyen ya da yanılan, anlatıcıdır; bu da yazarın bilinçli bir tercihidir.

Kendini sına

1. Birinci kişi anlatıcının en büyük avantajı ve en büyük sınırı nedir?
2. Üçüncü kişi sınırlı anlatım ile hâkim bakış arasındaki fark nedir?
3. “Anlatıcı” ile “yazar” neden her zaman aynı kişi sayılmaz?
4. Bakış açısı ile ses arasındaki fark nedir? Bir örnekle açıkla.
5. Kendi sesini bulmak için bu derste önerilen ilk adım nedir?

Cevaplar

• 1. Avantajı yakınlık ve içtenliktir; sınırı ise anlatıcının yalnızca kendi gördüğünü ve bildiğini anlatabilmesidir.
• 2. Sınırlıda anlatıcı tek bir karakterin zihnine bağlı kalır; hâkim bakışta ise birçok karakterin düşüncesini, hatta geçmişi ve geleceği bilebilir.
• 3. Anlatıcı, yazarın metin için kurduğu sestir; kurmaca bir kişi olabilir. Anıda bile yazdığın andaki “sen”, olayı yaşayan çocuk ya da genç sen değildir.
• 4. Bakış açısı kimin gözünden anlatıldığını belirler (ör. “ben” ya da “Deniz”); ses ise sözcükler, cümle uzunluğu ve ritimle nasıl anlatıldığını belirler (ör. kısa, kuru cümleler ya da uzun, esprili cümleler).
• 5. Başkasını taklit etmemek; olayı arkadaşına anlatır gibi doğal bir dille yazmak, sonra gerekirse düzeltmek ve çok yazmak.