Açılış İlkeleri ve İlk Oyunun İçin Yol Haritası

Tahmini süre: 13 dk

Giriş

Bir satranç partisinin ilk on hamlesi, çoğu zaman sonraki otuz hamlenin kaderini belirler. Açılış, tahtada henüz kimsenin bir şey kazanmadığı ama bütün planların kurulduğu evredir. İyi haber şu: bir başlangıç oyuncusunun binlerce hamlelik açılış kitabı ezberlemesine gerek yok. Birkaç sağlam ilkeyi anlamak, ezberden çok daha uzağa götürür. Bu ilkeler yüzyıllardır oynanan oyunların ortak dersidir ve bugün hâlâ geçerlidir.

Bu son derste dört temel ilkeyi bir araya getireceğiz: merkezi tutmak, taşları geliştirmek, erken rok yapmak ve aynı taşla gereksiz yere tekrar tekrar oynamamak. Sonra sık yapılan hataları göreceğiz ve ders bittiğinde elinde ilk oyunların için basit bir yol haritası olacak.

Bilmen gerekenler

Açılışta aklında tutacağın kavramlar aşağıdaki tabloda toplandı. Hepsi, tahtaya her baktığında kendine sorabileceğin kısa sorulara dönüşür.

Rok için kuralı da hatırlayalım: şah kaleye doğru iki kare yürür, kale de şahın üzerinden atlayıp hemen yanına geçer. Şahla o kale daha önce hiç oynamamış olmalı, aralarında taş bulunmamalı, şah şah çekilmiş durumda olmamalı ve geçtiği ya da gittiği kare rakip tarafından tehdit edilmemelidir.

Anlatım

Merkezden başlayalım. Tahtanın ortası, taşların en çok hareket özgürlüğüne sahip olduğu yerdir. Merkezdeki bir at, kenardaki bir ata göre çok daha fazla kareye ulaşır. Bu yüzden beyazla ilk hamle olarak e4 ya da d4 oynamak çok yaygındır; siyah da buna benzer biçimde e5 ya da d5 ile karşılık verir. Amaç, orta piyonlarla alanı genişletmek ve rakibin taşlarını ortadan uzaklaştırmaktır. Merkezi yalnızca piyonla işgal etmek şart değil, taşlarınla da etkileyebilirsin, ama ilk adımda piyon hamlesi en sade yoldur.

İkinci ilke gelişimdir. Satrançta her taşın, oyuna girmesi gereken bir zamanı vardır. Başlangıç konumunda at ve fil, piyonların arkasında sıkışıktır. Onları çıkarmak, her biri için bir hamle harcamak demektir. Genel kural olarak önce atları, ardından filleri çıkarmak iyi bir alışkanlıktır; çünkü atın en iyi karesi çoğu zaman belli olur, filin ise piyon yapısına göre nereye gitmesi gerektiği biraz daha geç anlaşılır. Bu bir mutlak yasa değildir, bir başlangıç rehberidir. Önemli olan, bütün hafif taşlarını oyuna katmadan saldırıya geçmemektir.

Üçüncü ilke şahının güvenliğidir. Şah ortada kaldıkça hem tehditlere açıktır hem de kaleler birbirine ulaşamaz. Rok, tek hamlede iki iş yapar: şahı köşeye alır ve kaleyi birinci sıradan çıkararak merkeze doğru hazırlar. Bu yüzden başlangıç seviyesinde hedef çoğu zaman şu olmalı: hafif taşları çıkar, sonra rok yap. Kısa rok, yani şah tarafına yapılan rok, genellikle daha az hamle gerektirdiği için en kolay seçenektir.

Dördüncü ilke, aynı taşla gereksiz yere oynamamaktır. Açılışta her hamle, bir tempodur. Aynı atla üç kez dolaşırsan rakibin üç hamlede taş çıkarır, sen ise tek taşla vakit harcamış olursun. Elbette bazen rakip taşını tehdit edip kaçırmak ya da yenilen bir taşı geri almak gerekir. Ama çoğu zaman her yeni hamle yeni bir taşı oyuna sokmalıdır. Vezirini de çok erken çıkarmamaya özen göster; vezir değerli olduğu için rakibin hafif taşları onu kovalayıp sana tempo kazandırabilir.

Bu dört ilkeyi birlikte düşün: merkezde yer aç, taşlarını çıkar, şahını güvene al, vakit kaybetme. Bunlar birbirine bağlıdır. Merkeze piyon koyarsan fil ve vezir için hatlar açılır. Taşlar gelişirse rok için yol temizlenir. Rok yapınca da kaleler birbirini destekler ve orta oyuna güçlü girersin.

Yakın okuma / örnek

Çok bilinen bir açılış olan İtalyan Oyunu’na bakalım. Hamleler şöyle: beyaz e4 oynar, siyah e5 ile karşılık verir. Sonra beyaz atını f3’e çıkarır; bu hamle hem merkezdeki e5 piyonunu tehdit eder hem de gelişimi başlatır. Siyah, atını c6’ya çıkararak piyonunu korur. Üçüncü hamlede beyaz filini c4’e getirir; fil buradan siyahın f7 karesine bakar ve kısa rokun da yolunu açar.

Bu birkaç hamlede dört ilkenin de izini görebilirsin: merkezde iki piyon var, iki taraf da bir at ve çoğu zaman bir fil çıkardı, rok hazırlığı başladı ve hiçbir taş boşuna ileri geri oynamadı. Taşlar tahtada kendilerine iş buluyor.

Şimdi tersini düşün. Başlangıç seviyesinde sık görülen bir tuzak, “Çoban Matı” diye bilinen hızlı saldırıdır: beyaz veziri ve fili f7’ye çevirmeye çalışır. Bu hamleyi bilmeyen rakibe karşı işe yarayabilir, ama rakip atlarını çıkarıp f7’yi korudu mu, vezir erken ortaya çıkmış olur ve beyaz geri çekilmek zorunda kalır. Yani hızlı hile, ilkelere sadık bir oyunun karşısında çoğu zaman tempo kaybettirir. Bu yüzden önce ilkeleri oturtmak, tuzaklara kapılmamanın da en sağlam yoludur.

Sık karıştırılanlar

• “Merkezi tutmak” demek yalnızca piyon koymak değildir. Taşlarınla merkez karelerini etkilemek de merkez kontrolüdür.
• “Önce at, sonra fil” kesin bir kural değildir. İyi bir yönlendirme ilkesidir; konum başka bir şey gerektiriyorsa esneyebilirsin.
• Rok yapmak her zaman zorunlu değildir. Hedef şahı güvene almaktır; rok bunun en pratik yoludur, ama her partide hemen yapılması gerekmez.
• Vezir güçlüdür, bu yüzden erken çıkarılmalı sanılır. Aslında erken çıkan vezir, daha az değerli taşlarla kovalanıp tempo kaybedebilir.
• Aynı taşla iki kez oynamak her zaman hata değildir. Bir tehdit varsa ya da net bir kazanç görüyorsan, gerektiğinde tekrar oynamak doğrudur.

Kendini sına

• 1) Açılışta merkez karelerinin önemi nedir?
• 2) Taşları geliştirirken genellikle hangi sıra önerilir?
• 3) Rok hamlesi hangi iki işi tek hamlede yapar?
• 4) Açılışta aynı taşla tekrar tekrar oynamak neden sakıncalıdır?
• 5) Bir rakibin tuzağına düşmemek için hangi alışkanlıklar seni korur?

Cevaplar

• 1) Merkezdeki taşlar en çok kareye ulaşır; merkez kontrolü hem hareket özgürlüğü hem de hücum ve savunma esnekliği verir.
• 2) Genel bir rehber olarak önce atlar, sonra filler oyuna çıkarılır; sonra rok yapılır. Konum farklı gerektiriyorsa esneyebilirsin.
• 3) Şahı köşedeki güvenli konuma alır ve kaleyi birinci sıradan çıkarıp oyuna hazır hale getirir.
• 4) Her hamle bir tempodur; aynı taşla tekrar oynamak, rakibe taşlarını çıkarma ve alan kazanma fırsatı verir.
• 5) Her hamleden önce rakibin son hamlesinin ne tehdit ettiğine bakmak, taşlarını oyuna katmak, veziri erken çıkarmamak ve şahını güvene almak seni korur.

Kapanış: Yol haritan

Bu sekiz derste tahtayı, taşların hareketini, değerlerini, temel taktikleri ve açılış ilkelerini öğrendin. Şimdi sıra pratikte. Önerdiğim basit plan şu: her gün birkaç kısa taktik bulmacası çöz; haftada birkaç parti oyna ve her partiden sonra yalnızca iki soruya bak: “Taşlarımı çıkardım mı?” ve “Bir taşımı koruyamadan bıraktım mı?”. Ardından bir beyaz, bir siyah açılış seç ve onları biraz derinleştir. İlk günlerde yenilmek normaldir; asıl kazanç, her partide bir şey öğrenmektir. Keyifli oyunlar!