Taşların Hareketleri II: At, Piyon ve Şah

Giriş

Önceki derste uzun menzilli taşları tanıdın: kale, fil ve vezir tahtanın bir ucundan öbür ucuna uzanabiliyordu. Bu derste ise tam tersi özellikte üç taşla tanışıyorsun: atla, piyonla ve şahla. Bunların üçü de kısa menzillidir, ama her birinin kendine özgü bir huyu var. At engellerin üstünden zıplar, piyon bir yöne yürüyüp başka bir yöne yakalar, şah ise çok değerli olduğu için ağır ağır ve temkinli hareket eder.

Bu üç taşı iyi bilmek önemlidir, çünkü bir partideki taşların çoğu piyondur ve satrancın hemen her taktiği atın, piyonun ya da şahın kendine has hareketinden doğar. Buradaki kuralları sağlam öğrendiğinde, sonraki derste göreceğin şah tehdidi ve mat kavramları çok daha kolay oturacak.

Bilmen gerekenler

Önce bu dersin temel fikirlerini bir tabloda toplayalım. Ardından her birini ayrı ayrı açacağız.

• Yakalamak: Hareket edip rakibin taşının bulunduğu kareye oturmak ve o taşı tahtadan çıkarmak.
• Tehdit etmek: Bir sonraki hamlede yakalayabileceğin bir kareyi kontrol etmek.
• Terfi: Piyonun tahtanın en uzak sırasına ulaşınca başka bir taşa dönüşmesi.
• Sıra (yatay hat) ve dikey hat: Tahtada sıralar 1’den 8’e, dikey hatlar a’dan h’ye adlandırılır. Böylece e2 gibi bir kare adı tek bir kareyi gösterir.

Anlatım

Atla başlayalım, çünkü satrançta en özel yürüyüşe sahip taş odur. At, bir yönde iki kare gider, sonra dik açıyla bir kare daha ilerler. Bunu harf olarak düşünürsen bir L çizmiş olursun. Atın en büyük ayrıcalığı, yolundaki taşların üzerinden atlayabilmesidir. Kendi taşların da, rakibin taşları da atın yolunu kesmez. Önemli olan yalnızca vardığı karedir: orası boşsa at oraya oturur, rakibin taşı varsa onu yakalar, kendi taşın varsa o kareye gidemez. Atın bir başka tuhaflığı da şudur: her hamlede kare rengi değiştirir. Açık renkli bir kareden kalkarsan koyu renkli bir kareye inersin.

Atın gücü bulunduğu yere göre değişir. Tahtanın ortasındaki bir at sekiz farklı kareye gidebilir. Kenardaki at en fazla dört kareye, köşedeki at ise yalnızca iki kareye gidebilir. Bu yüzden satranç öğretmenleri yeni başlayanlara hep aynı tavsiyeyi verir: atı kenara değil merkeze yaklaştır. Merkezdeki at hem daha çok kareyi kontrol eder hem de rakip için daha büyük bir tehdit oluşturur.

Şimdi piyona gelelim. Piyon en kalabalık ve en mütevazı taştır, ama kuralları en çok ayrıntı barındıran taş da odur. Piyon yalnızca ileri gider ve asla geri dönemez. Beyaz piyonlar tahtada yukarı, siyah piyonlar aşağı doğru yürür. Normalde bir seferde bir kare ilerler. Ancak bir piyon henüz hiç oynanmamışsa, yani başlangıç karesinde duruyorsa, ilk hamlesinde seçim yapabilirsin: bir kare ya da iki kare. Örneğin e2’deki beyaz piyon e3’e de gidebilir, e4’e de. Bu iki kare hakkı yalnızca ilk hamlede geçerlidir; piyon bir kez oynadıktan sonra bir daha her seferinde tek kare ilerler. İki kare giderken aradaki karenin de boş olması gerekir.

Piyonun en şaşırtıcı kuralı yakalama biçimidir. Piyon düz ilerler ama çapraz yakalar. Yani önündeki kareye bir rakip taşı gelirse o taşı yiyemez, yalnızca yolu tıkanır. Piyon, kendi önündeki iki çapraz karede duran rakip taşı yakalayabilir. Bu fark, yeni başlayanların en sık takıldığı noktadır; bunu bir kez kafana yerleştirirsen sonrası kolaydır. Piyonun bir de büyük hayali vardır: tahtanın karşı ucundaki son sıraya ulaşırsa terfi eder. Genellikle vezire dönüştürülür; bu yüzden tahtanın sonuna yürüyen küçük bir piyon, oyunun gidişatını tamamen değiştirebilir. Terfinin ayrıntılarına ve piyonun özel yakalama kuralına ileride döneceğiz; şimdilik temel yürüyüşü bilmen yeterli.

Son olarak şaha bakalım. Şah, oyunun en önemli taşıdır, çünkü partinin sonucu onun kaderine bağlıdır. Buna rağmen hareketi çok basittir: her yöne, yani ileri, geri, yana ve çapraz, yalnızca bir kare gider. Şahı bu kadar yavaş yapan şey, onun korunması gereken taş oluşudur. Bir kural da şahı sınırlar: şah, rakibin taşlarından birinin tehdit ettiği bir kareye giremez. Bu yüzden iki şah da asla yan yana gelemez; çünkü her biri öbürünün yanındaki kareyi kontrol eder. Şahı yakalamak mümkün değildir. Onun yerine sıkıştırılır ve bu durum bir sonraki dersin konusuna kapı açar.

Yakın okuma / örnek

Başlangıç diziliminden somut bir örnek alalım. Beyazın kralı e1 karesinde, atları b1 ve g1 karelerinde duruyor. Oyun yeni başladığında g1’deki atın önünde kendi taşları var, ama bu onu durdurmaz. Atın gidebileceği kareleri düşün: g1’den bir yönde iki, dik yönde bir kare sayarsan f3, h3 ve e2 gelir. Ancak e2’de beyazın kendi piyonu durduğu için o kare kapalıdır. Geriye f3 ve h3 kalır. Pratikte ilk hamlede genellikle f3 seçilir, çünkü f3 merkeze daha yakındır ve atın hem d4 hem e5 karelerini kontrol etmesini sağlar.

Şimdi aynı pozisyonda e2’deki piyona bak. İlk hamle olduğu için e3 ya da e4’e gidebilir. e4’e gitmek merkezi hemen kontrol altına alır ve vezirle filin yolunu açar. Piyonun çapraz yakalama kuralını da düşün: eğer e4’teki piyonun hemen çaprazındaki d5 ya da f5 karelerine bir rakip taşı gelirse, piyon onu yakalayabilir. Yani küçük bir piyon bile kendi çevresindeki iki çapraz kareyi sürekli korur. Burada önemli bir sezgi var: piyonun gücü yürüdüğü kareden değil, koruduğu çapraz karelerden gelir.

Sık karıştırılanlar

• Atın yolunda taş varsa at gidemez sanmak yanlıştır. At zıplar; yalnızca vardığı karenin kendi taşın tarafından işgal edilmemiş olması gerekir.
• Piyon önündeki taşı yakalayabilir sanmak yanlıştır. Piyon düz giderken yakalayamaz, önündeki taş onu tıkar. Yakalama yalnızca ileri çaprazdadır.
• Piyon her zaman iki kare gidebilir sanmak yanlıştır. İki kare hakkı yalnızca piyonun başlangıç karesinden yaptığı ilk hamle için geçerlidir.
• Piyon geri dönebilir sanmak yanlıştır. Piyon hiçbir koşulda geri gitmez; bu yüzden her piyon hamlesi bir bakıma kalıcı bir karardır.
• Şah, güvenli bir yer bulursa istediği kadar gidebilir sanmak yanlıştır. Şah her seferinde yalnızca bir kare ilerler ve tehdit altındaki karelere giremez.

Kendini sına

1. Başlangıç diziliminde beyazın g1’deki atı ilk hamlede hangi karelere gidebilir?

2. At bir hamle yaptığında kare rengi nasıl değişir?

3. Beyaz piyon d4’te duruyor. d5 karesinde siyah bir taş, c5 karesinde de siyah bir taş var. Piyon hangisini yakalayabilir?

4. e2’deki piyon ilk hamlesinde hangi karelere gidebilir? İkinci hamlesinde ise kaç kare ilerleyebilir?

5. İki şah neden yan yana gelemez?

Cevaplar

• 1. f3 ve h3. e2 karesi de L şeklinin içinde kalır, ama orada kendi piyonu durduğu için kapalıdır.
• 2. At her hamlede kare rengi değiştirir. Açık renkli kareden koyu renkli kareye, koyu renkli kareden açık renkli kareye geçer.
• 3. c5’teki taşı yakalayabilir; çünkü piyon çapraz yakalar. d5’teki taş piyonun hemen önünde olduğu için yalnızca yolunu tıkar.
• 4. İlk hamlesinde e3 veya e4. Sonraki hamlelerinde her seferinde yalnızca bir kare ilerleyebilir.
• 5. Çünkü her şah, yanındaki kareleri tehdit eder. Şah tehdit altındaki bir kareye gidemeyeceğinden, iki şah birbirinin yanına yerleşemez.

Bu dersle birlikte altı taşın hareketini de öğrenmiş oldun. Bir sonraki derste bu bilgileri bir araya getirip şah tehdidi, mat ve pat gibi oyunu bitiren durumlara bakacağız.