Satranca Hoş Geldin: Tahta, Taşlar ve Diziliş

Giriş

Satranca hoş geldin! Bu kurs boyunca tahtadaki küçük savaşın nasıl işlediğini, taşların neler yapabildiğini ve ilk hamlelerde neye dikkat edeceğini adım adım öğreneceksin. Bugünkü dersin süresi yaklaşık 10 dk. Hiçbir ön bilgi gerekmiyor; yalnızca merak yeterli.

Neden satranç? Çünkü hem ucuz hem derin bir hobi. Bir tahta ve otuz iki taşla ömür boyu sıkılmadan oynayabilirsin. Bugün her yerde karşına çıkan bir oyun: okulda, parkta, telefonda, çevrimiçi turnuvalarda. Üstelik dünyanın her yerinde aynı kurallarla oynanır; bir yabancıyla ortak dil konuşmasan bile tahta başında anlaşırsın.

Bugün üç şeyi öğreneceksin: satrancın kısa hikâyesini, tahtanın düzenini (sütunlar, sıralar, kare adları) ve taşların başlangıçtaki dizilişini. Bu üçü, sonraki bütün derslerin zemini. Zemin sağlam olursa gerisi çok kolay gelir.

Bilmen gerekenler

Önce kavramlara bakalım. Bunları bir kez oturtursan, ileride okuyacağın her satranç anlatımı sana tanıdık gelecek.

Şimdi de taşlar. Her oyuncunun on altı taşı var; yani tahtada toplam otuz iki taş durur.

Siyahın taşları aynı sütunlarda, karşı tarafta durur: arka sıra 8. sırada, piyonlar 7. sıradadır. Bu dersin ana işi, bu tabloyu gözünün önüne getirebilmek.

Anlatım

Satranç bir gecede icat edilmedi; yüzyıllar içinde şekillendi. Tarihçiler oyunun atasının, yaklaşık altıncı yüzyılda Hindistan'da oynanan çaturanga adlı bir oyun olduğunu düşünür. Adı, orduyu oluşturan bölükleri anlatır: piyadeler, süvariler, filler ve savaş arabaları. Kesin tarih ve yer konusunda kaynaklar bazen farklı şeyler söyler; ama genel kabul, kökenin Hindistan'a uzandığı yönündedir.

Oyun oradan İran'a geçti ve şatranç adını aldı. Bizim 'satranç' sözcüğümüz de bu adın yadigârıdır. Pers dilinden gelen bir söz daha var: 'şah'. 'Şah mat' ifadesinin tam anlamı konusunda yorumlar değişir; çoğu anlatıma göre şahın çaresiz kaldığını bildirir. Bu bilgiyi hikâye olarak sevebilirsin ama kelime kökeni tartışmalı olduğu için kesin bir hüküm gibi ezberleme.

İslam dünyasına yayılan oyun, oradan Avrupa'ya geçti. Ortaçağ boyunca Avrupa'da da oynandı; ama bugün bildiğimiz satranç o zamanki hâlinden epeyce farklıydı. O dönemde vezir tahtada yalnızca bir kare çapraz gidebilen zayıf bir taştı, fil ise çapraz yönde iki kare atlayabiliyordu. Onbeşinci yüzyılın sonlarına doğru, İspanya ve İtalya çevresinde vezir ile fil bugünkü güçlü hâllerine kavuştu. Oyun bir anda hızlandı, taktikler zenginleşti. Tarihçiler bu değişikliğin tam zamanı ve yeri için kesin bir tek tarih vermez; süreç birkaç on yıla yayılmış gibi görünür.

Sonraki yüzyıllarda satranç kulüplerde, kahvehanelerde, saraylarda oynandı; turnuvalar düzenlenmeye başladı. Yirminci yüzyılda oyun artık uluslararası bir spordu. Dünya Satranç Federasyonu FIDE, 1924'te Paris'te kuruldu ve bugün kuralları o belirler. Yani öğreneceğin kurallar, dünyanın her yerinde aynı kurallardır.

Gelelim bugünün asıl konusuna: tahtaya. Satranç tahtası 8 çarpı 8, toplam 64 karedir. Kareler açık ve koyu renkte dönüşümlü sıralanır. Tahtayı yerleştirirken akılda tutman gereken tek altın kural var: her oyuncunun sağ alt köşesindeki kare açık renkli olmalı. Kısaca 'beyaz kare sağ altta'. Tahtayı yanlış çevirirsen vezir ile şah yer değiştirir gibi görünür ve oyun tuhaflaşır.

Yakın okuma / örnek

Tahtayı beyazın gözünden oturtalım. Önünde bir tahta olduğunu düşün; sen beyazı oynuyorsun, yani tahtanın alt kenarındasın. Sol alt köşe a1'dir ve koyu renklidir. Aynı sıranın sağ ucu h1'dir ve açık renklidir. İşte 'beyaz kare sağ altta' kuralı: eğer sağ alt köşen koyuysa, tahta ters dönmüş demektir; çevir.

Şimdi taşları dizelim. Köşelere kaleleri koy: a1 ve h1. Hemen yanlarına atları, yani b1 ve g1. Atların yanına filler gelir: c1 ve f1. Geriye ortada iki kare kaldı: d1 ve e1. Burada ezberi kolaylaştıran bir ipucu var: vezir kendi rengini sever. Beyaz vezir açık renkli karede (d1), siyah vezir koyu renkli karede (d8) başlar. Şah ise yanındaki karede, beyazda e1'de, siyahta e8'de durur. Ön sıradaki sekiz kareye de sekiz piyonu yerleştirirsin.

Bu yerleşimi kontrol etmenin kolay bir yolu var: karşılıklı iki taşa bak. Beyaz vezir ile siyah vezir aynı sütunda, yani d sütununda karşı karşıya durmalıdır. Aynı şey şah için de geçerlidir; ikisi de e sütununda karşılaşır. Eğer vezirler çapraz karşılıklı duruyorsa, bir yerde hata var demektir.

Son olarak kare adı okumayı deneyelim. 'e4' dediğimizde önce sütunu, sonra sırayı söyleriz: e sütunu, 4. sıra. Yani beyaz piyonun e2'den iki kare ilerlediğinde varacağı yer e4 olur. Oyuna başlama hakkı beyazdadır; yani ilk hamleyi beyaz yapar, sonra sırayla devam edilir. Kare adlarını tanıdıkça, kitaplardaki ve çevrimiçi sitelerdeki hamle yazılarını da kolayca okumaya başlayacaksın.

Sık karıştırılanlar

• Sütun ile sıra sık karışır. Sütun dikeydir ve harf alır; sıra yataydır ve sayı alır. Kare adını yazarken önce harf, sonra sayı gelir: e4, 4e değil.
• Şah ile vezirin yeri karıştırılır. Vezir, kendi renginde olan karede durur (beyaz vezir açık karede). Şah onun yanında kalan karede başlar.
• Beyaz kare sağ altta kuralı çoğu zaman 'sol altta' diye ezberlenir. Doğrusu: her oyuncunun kendi sağ alt köşesi açık renklidir. Bu yüzden a1 koyu, h1 açıktır.
• Şah en güçlü taş değildir ama en değerli taştır. Oyunun amacı şahı kıstırmaktır; kaybedilen tek taş şah olmaz, çünkü oyun biter.
• Filin iki türü vardır: biri açık karelerde, diğeri koyu karelerde hareket edecek şekilde başlar. Bunu ileride bol bol konuşacağız; şimdilik c1 fili koyu, f1 fili açık karede başladığını bil yeter.

Kendini sına

1. Satranç tahtasında toplam kaç kare vardır ve kaçı açık renklidir?
2. Sütunlar hangi harflerle, sıralar hangi sayılarla adlandırılır?
3. Her oyuncunun sağ alt köşesindeki karenin rengi ne olmalıdır?
4. Beyaz vezir hangi karede başlar? Rengi ne olur?
5. Bir oyuncunun ilk sırasında kale, at ve fil nasıl dizilir? Soldan sağa söyle.

Cevaplar

1. 64 kare vardır; 32'si açık, 32'si koyu renklidir.
2. Sütunlar soldan sağa a, b, c, d, e, f, g, h harfleriyle; sıralar beyazın tarafından başlayarak 1'den 8'e kadar sayılarla adlandırılır.
3. Açık renkli olmalıdır. Kısaca: beyaz kare sağ altta.
4. Beyaz vezir d1 karesinde başlar ve bu kare açık renklidir. Vezir kendi rengini sever.
5. Soldan sağa: kale, at, fil, vezir, şah, fil, at, kale. Yani a1 kale, b1 at, c1 fil, d1 vezir, e1 şah, f1 fil, g1 at, h1 kale.