Özel Hamleler: Rok, Alınarak Geçme ve Piyon Terfisi

Tahmini süre: 11 dk

Giriş

Satrançta taşların yürüyüşünü öğrendiğinde oyunun neredeyse tamamını bildiğini sanabilirsin. Oysa üç hamle var ki ilk görüşte kuralları bozuyormuş gibi durur. Rokta iki taş aynı hamlede yer değiştirir. Alınarak geçmede bir piyon, kendi karesinde olmayan bir piyonu alır. Terfide ise en küçük taş, tahtanın ucuna varınca en güçlü taşa dönüşür. Bunlara özel hamleler denir.

Önceki derslerde tahtayı, taşların nasıl yürüdüğünü ve değerlerini gördün. Bu ders o bilgilerin üzerine oturuyor, çünkü özel hamleler ancak temel yürüyüşleri bildiğinde anlam kazanır. Bugünkü konu, oyuna yeni başlayanların en çok "Bu hamle yasal mı?" diye sorduğu üç hamledir. Sonraki dersten itibaren bu kuralları taktik düşüncesiyle birleştirmeye başlayacaksın. Bu üç hamleyi bilmeden oynarsan hem fırsatları kaçırırsın hem de rakibin yasal bir hamlesine itiraz etme hatasına düşebilirsin.

Bugünle bağı da güçlü: Rok, bugün bile ilk onbeş hamle içinde en sık görülen hamlelerden biridir. Terfi ise oyunların büyük kısmını bitiren, özellikle oyun sonunda belirleyici olan fikirdir.

Bilmen gerekenler

Önce kavramlara kısa bir bakış atalım. Aşağıdaki tablo, üç özel hamleyi tek bakışta özetler.

• Kısa rok: Şahın kendi tarafındaki (şah kanadındaki) kaleyle yaptığı rok. Yazımı O-O şeklindedir.
• Uzun rok: Şahın vezir kanadındaki kaleyle yaptığı rok. Yazımı O-O-O şeklindedir.
• Şah çekilmesi: Şahın tehdit altında olması. Şah tehdit altındayken bazı hamleler yasaktır.
• Son sıra: Beyaz için sekizinci, siyah için birinci sıra.

Anlatım

Rokla başlayalım. Satrançta şah en önemli taştır ama yavaştır; bir adımdan fazla gidemez. Oyunun başında şah tahtanın ortasında kaldığında rakibin saldırılarına açık olur. Rok, bu sorunu tek hamlede çözer: şah güvenli bir köşeye çekilir, kale de merkeze yaklaşıp oyuna katılır. Hamle şöyle yapılır: şahı kaleye doğru iki kare oynatırsın, sonra kale şahın üzerinden atlayıp hemen yanına yerleşir. Bütün bunlar tek bir hamle sayılır. Oyunda şahı oynatmak için kullandığın hamlenin yerine rok yaparsın.

Rokun koşulları vardır ve hepsi aynı anda sağlanmalıdır. Birincisi, şah o oyunda hiç oynamamış olmalıdır. İkincisi, rok yapılacak kale de hiç oynamamış olmalıdır. Kale gidip geri gelse bile hak kaybolur. Üçüncüsü, şahla kale arasındaki bütün kareler boş olmalıdır. Dördüncüsü, şah o anda şah çekilmiş durumda olmamalıdır. Beşincisi, şahın üzerinden geçtiği kare ve vardığı kare rakip taşlar tarafından tehdit edilmemelidir. İlginç bir ayrıntı: kalenin kendisi tehdit altında olabilir, uzun rokta kale tarafında şahın geçmediği bir kare de tehdit altında olabilir. Yasak olan, şahın kendisinin geçtiği ve gittiği karelerin tehdit edilmesidir.

Şimdi alınarak geçmeye, Fransızca adıyla en passant'a gelelim. Bu kural, piyonların ilk hamlede iki kare gidebilmesine bir denge getirmek için vardır. Bir piyon başlangıç karesinden iki kare ilerlediğinde, yanında rakip bir piyon varsa, sanki bir kare gitmiş gibi bu piyon tarafından alınabilir. Böylece iki kare atlayarak rakip piyonun yanından sessizce geçmek mümkün olmaz. Kuralın can alıcı noktası zamandır: Bu hak yalnızca iki kare atılan piyondan hemen sonraki hamlede kullanılabilir. O hamlede kullanmazsan hak sonsuza dek kaybolur.

Alınarak geçmenin şartları şunlardır. Alan piyon, kendi açısından beşinci sırada durmalıdır; yani beyaz piyon beşinci sırada, siyah piyon dördüncü sırada olmalıdır. Rakip piyon başlangıç karesinden tam iki kare ilerleyerek senin piyonunun hemen yanına gelmelidir. Sen de piyonunu, rakip piyonun geçtiği kareye çapraz olarak götürürsün ve rakip piyon tahtadan kalkar. Bu, satrançtaki tek istisnadır: alan taş, alınan taşın bulunduğu kareye gitmez.

Son olarak terfi. Piyon sıradan görünür ama en uzun yolculuğa çıkan taştır. Hiç geri dönmeden sekizinci sıraya (siyah için birinci sıraya) ulaştığında oyunun en büyük ödülünü kazanır: terfi. Piyonun yerine vezir, kale, fil veya at koyabilirsin. Şah ve piyon seçilemez. Seçimin, daha önce tahtadan çıkmış taşlarla ilgisi yoktur; vezirlerin hepsi tahtada olsa bile yeni bir vezir yapabilirsin. Çoğu zaman en güçlü taş olan vezir seçilir. Terfi, piyonun son sıraya vardığı aynı hamlede gerçekleşir; piyon orada bir hamle bekleyemez.

Yakın okuma / örnek

Üç hamleyi somut bir pozisyonda görelim. Önce rok. Beyazın şahı e1'de, kalesi h1'de olsun. f1 ve g1 kareleri boş, iki taş da oyun boyunca hiç oynamamış. Rakibin hiçbir taşı e1, f1 ve g1 karelerini tehdit etmiyor. Bu durumda beyaz kısa rok yapabilir: şah g1'e gider, kale f1'e geçer. Şimdi diyelim ki siyah bir taş f1 karesini tehdit ediyor. O zaman şah f1'in üzerinden geçeceği için rok yasaklanır. Ama siyah taş yalnızca h1'deki kaleyi gözetliyorsa, rok yine yapılabilir; çünkü şah o kareden geçmiyor.

Şimdi alınarak geçme. Beyazın piyonu e5 karesinde duruyor. Siyahın d7 karesindeki piyonu bir hamlede d5'e ilerliyor ve beyaz piyonun hemen yanına geliyor. Beyazın bu hamle sırasında elinde bir seçenek var: e5 piyonuyla d6 karesine çapraz giderek d5'teki siyah piyonu alabilir. Bu, e5xd6 diye yazılır. Siyah piyon d6'ya değil d5'e gitmiş olsa da, kural onu sanki d6'ya bir kare gitmiş gibi sayar. Beyaz bu fırsatı o hamlede kullanmazsa ve başka bir hamle oynarsa, bir sonraki hamlede hak yok olur. Eğer siyah piyon iki kare yerine bir kare, yani d6'ya ilerleseydi, beyaz piyon onu zaten sıradan bir çapraz alışla alırdı; kural bu durumda gerekli olmazdı.

Yorum: Alınarak geçme kuralı piyonu savunmasız bırakmaz ve oyunun adaletini korur. Rok ise hem güvenlik hem de gelişim demektir. Yeni başlayanlar çoğu zaman rokta yalnızca şahın güvenliğini düşünür; oysa kalenin merkeze yaklaşması da en az o kadar değerlidir.

Terfi için de küçük bir örnek verelim: Beyaz piyon a7 karesinde, a8 boş. Piyon a8'e ilerler ve hemen terfi eder. Çoğu zaman vezir seçilir. Ama bazen at seçmek de akıllıca olabilir; çünkü atın L biçimli yürüyüşü, rakibin şahını ve başka bir taşını aynı anda tehdit eden bir hamle yaratabilir. Buna düşük terfi denir. Başlangıç seviyesinde öncelikle vezir terfisini sağlam öğren, diğer seçenekleri sonra keşfedersin.

Sık karıştırılanlar

• "Kale oynadıysa rok hiç yapılamaz." Eksik. Hangi kale oynadıysa o kanattaki rok yasaktır; öbür kale oynamamışsa o tarafa rok yapılabilir. Şah oynadıysa her iki rok da kaybolur.
• "Şah çekilmişken rok yapılabilir." Hayır. Şah tehdit altındayken rok yapılmaz. Ama tehdidi başka bir hamleyle kaldırdıysan ve şahla kale hiç oynamadıysa, sonraki hamlelerde rok yapabilirsin.
• "Alınarak geçme istediğim zaman yapılır." Hayır. Yalnızca rakibin iki kare atılan piyonundan hemen sonraki hamlede yapılabilir. Bir hamle bile geçerse hak kaybolur.
• "Alınarak geçmeyi her piyon yapabilir." Hayır. Alan piyon kendi açısından beşinci sırada olmalı, alınan piyon da iki kare atarak yanına gelmiş olmalıdır. Taş olarak yalnızca piyonlar alınarak geçilir.
• "Terfide yalnızca daha önce kaybettiğim taşı geri alırım." Hayır. Vezirin tahtadayken bile yeni bir vezir yapabilirsin. Ancak şah veya piyon seçemezsin.

Kendini sına

• 1. Kısa rokta beyaz şah hangi kareye, kale hangi kareye gider?
• 2. Rok için şahın ve kalenin hakkında hangi koşul geçerlidir?
• 3. Şah çekilmişken rok yapılabilir mi?
• 4. Beyaz piyon e5'te. Siyah d7-d5 oynadı. Beyaz hangi özel hamleyi yapabilir ve sonuçta hangi kareye gider?
• 5. Son sıraya ulaşan bir piyon hangi taşlara dönüşebilir, hangilerine dönüşemez?

Cevaplar

• 1. Şah g1'e, kale f1'e gider.
• 2. Şah ve rok yapılacak kale oyun boyunca hiç oynamamış olmalıdır. Aralarındaki kareler boş olmalı, şah çekilmiş olmamalı, şahın geçtiği ve vardığı kareler tehdit edilmemelidir.
• 3. Hayır. Şah tehdit altındayken rok yapılamaz.
• 4. Alınarak geçme (en passant). Beyaz piyon d6'ya gider ve d5'teki siyah piyon tahtadan kalkar. Bu hak yalnızca o hamlede kullanılabilir.
• 5. Vezire, kaleye, file veya ata dönüşebilir. Şaha ve piyona dönüşemez.

Bu üç özel hamleyi oturttuğunda satrancın kural kısmında artık eksik bir parça bırakmamış olacaksın. Bir sonraki dersten itibaren bu bilgileri oyunun gidişatında ve taktik düşüncede kullanmaya başlayacaksın.