Şah, Mat ve Berabere: Oyun Nasıl Biter?

Süre: 12 dk · Ders 5/8

Giriş

Şimdiye kadar taşların nasıl yürüdüğünü, hangisinin ne kadar değerli olduğunu ve temel taktik fikirlerini gördün. Peki bir satranç oyunu tam olarak nasıl biter? Bu soru göründüğünden önemlidir. Çünkü oyunun amacı rakibin taşlarını toplamak değil, onun şahını çaresiz bırakmaktır. Üstün durumdayken oyunu yanlışlıkla berabereye çeviren de, kaybetmek üzereyken berabereyi kurtaran da bu bilgidir.

Bugünkü dersin bugünle bağı çok doğrudan: İnternette ya da bir arkadaşınla oynadığın her partinin sonu bu kurallardan biriyle gelir. Önceki derslerde öğrendiğin taşların hareketi ve değerleri, bu derste bir hedefe bağlanıyor. Sonraki derslerde ise bu bitiş bilgisini taktik fikirleri ve açılış ilkeleriyle birleştirerek oyunu baştan sona planlamayı öğreneceksin.

Bilmen gerekenler

Aşağıdaki tabloda bir oyunun sonunda karşına çıkabilecek temel kavramlar yer alıyor.

Puanlama basittir: Kazanana bir puan, kaybedene sıfır puan, beraberlikte iki tarafa da yarım puan verilir.

Anlatım

Önce şah çekmeyi anlayalım. Bir taşın, rakip şahı bir sonraki hamlede alabilecek durumda olması şahtır. Dikkat: Satrançta şah hiçbir zaman gerçekten tahtadan alınmaz. Şahın alınacağı bir konum oluşmadan oyun biter. Ayrıca şah çekerken ‘şah’ demek zorunlu değildir; bu daha çok nezaket ya da gelenek meselesidir. Tahtada tehdidi görmek senin işindir.

Şah çekildiğinde üç çıkış yolun vardır. Birincisi, şahı tehdit edilmeyen bir kareye oynatmaktır. İkincisi, şahı tehdit eden taşı almaktır. Üçüncüsü, tehdit eden taşla şah arasına başka bir taş koyarak yolu kesmektir. Üçüncü yol yalnızca vezir, kale ve fil gibi uzak mesafeden saldıran taşlara karşı işe yarar. At, atlayarak vurduğu için araya taş koyamazsın. Şahın yanına gelen bir taşın önüne de araya girecek kare yoktur. Hatırlatma: Şahını rakip şahın yanındaki karelere ya da saldırı altındaki herhangi bir kareye götüremezsin. İki şah da asla yan yana gelemez.

Bu üç yolun hiçbiri işe yaramıyorsa şah mattır. İşte oyun burada biter ve şahı mat eden taraf kazanır. Mat kelimesinin kökeni konusunda anlatılanlar kaynaktan kaynağa değişir; en yaygın anlatı, Farsça kökenli ‘şah mat’ ifadesini ‘şah çaresiz kaldı’ ya da ‘şah öldü’ gibi anlamlara bağlar. Hangi yorumu seçersen seç, mantık aynıdır: Şahın yapacak bir şeyi kalmamıştır.

Şimdi hikâyenin en sinir bozucu kısmına gelelim: pat. Düşün ki rakibin şahını köşeye sıkıştırdın, elinde bir vezirin ve şahın var. Rakibin elinde yalnızca şahı kalmış. Çok heyecanlısın ve vezirini öyle bir yere koyuyorsun ki rakibin şahı hareket edemiyor, ama şah da tehdit altında değil. Sıra rakipte; hiçbir yasal hamlesi yok. Bu durum pattır ve oyun berabere biter. Üstün olduğun halde yarım puana razı olmak zorunda kalırsın. Bu yüzden köşeye sıkıştırdığın şaha her hamlede şu soruyu sor: Rakibin bir yasal hamlesi kaldı mı, yoksa şah çekmiş miyim?

Berabere bitmenin başka yolları da vardır. Aynı konum, aynı oyuncunun sırasında üç kez ortaya çıkarsa oyuncu beraberlik isteyebilir. Konumların art arda gelmesi gerekmez. Sürekli şah çekerek konumu tekrarlatmak (daimî şah) bu yolla berabere sağlamanın yaygın bir yoludur. Elli hamle kuralına göre, her iki taraf da elli hamle boyunca ne piyon oynar ne de taş alırsa, oyuncu beraberlik isteyebilir. Son olarak, tahtada mat vermeye yetecek taş kalmadıysa oyun kendiliğinden berabere biter. Örneğin yalnızca iki şah ya da iki şahla birlikte tek bir at ya da tek bir fil varsa hiçbir taraf mat edemez. Anlaşarak berabere bitirme de mümkündür; bir oyuncu teklif eder, diğeri kabul eder. Bir oyuncu pes ederse (teslim olursa) karşı taraf kazanır.

Yakın okuma / örnek

Matın nasıl oluştuğunu görmek için iki klasik örneğe bakalım.

1. Aptal Matı: iki hamlede biten oyun

Bu, satrançta mümkün olan en kısa oyundur ve aslında hiç kimse isteyerek oynamaz. Beyaz önce f-piyonunu bir kare ilerletir (f3). Siyah e-piyonunu iki kare oynar (e5). Beyaz bu kez g-piyonunu iki kare oynar (g4). Siyah ise vezirini d8 karesinden h4 karesine çapraz yürütür ve beyaz şahı mat eder. Neden mat? Vezir h4’ten e1’deki şaha çapraz yolla saldırıyor. Şah kaçmak isterse çevresindeki kareler ya kendi taşlarıyla dolu ya da vezirin saldırısı altında. Araya girecek taş yok, vezir de alınamıyor. Beyazın ilk iki hamlesi kendi şahının önündeki yolu açmıştır; ders şudur: Şahın etrafındaki piyonları gereksiz yere oynatmak şahını tehlikeye atar.

2. Sıra Matı

Yaygın bir bitiş örneği de sıra matıdır. Beyaz şah g1’de, önünde f2, g2 ve h2 piyonları dizilidir. Şahın kendi piyonları onu hapsetmiştir. Siyah kalesi birinci sıraya inip şah çektiğinde şah kaçacak kare bulamaz; araya girecek ya da kaleyi alabilecek bir beyaz taş da yoksa mattır. Çözüm basittir: Piyonlardan birini bir kare ileri oynayarak şaha nefes alacak bir ‘pencere’ aç.

Pat örneği

Siyahın yalnızca şahı kaldı ve h8 karesinde duruyor. Beyazın şahı f7’de, veziri g6’da. Siyah şah g8, g7 ve h7 karelerine gidemez çünkü hepsi saldırı altında. Ama şah da tehdit altında değil. Sıra siyahta ve yapabileceği bir hamle yok: pat, yani berabere. Beyaz vezirini bir kare farklı oynatsaydı mat olabilirdi. Üstünlüğün hemen her zaman son hamleye kadar dikkat gerektirdiğini bu örnek gösterir.

Sık karıştırılanlar

• Şah ile mat aynı şey değildir. Şah çekmek bir uyarıdır; oyun devam eder. Mat ise tehdidin kalktığı hiçbir yolun kalmadığı durumdur ve oyunu bitirir.
• Pat kaybetmek demek değildir. Pat beraberliktir. Pat durumunda sıra kendisinde olan taraf yarım puan alır, bu da üstün tarafın yarım puan kaybetmesi demektir.
• Şah tahtadan alınmaz. Oyun, şah alınmadan önce, mat anında biter.
• Araya girmek her şaha karşı işe yaramaz. At çektiği şahta ya da yan yana gelen bir taşın şahında araya girecek kare yoktur; şahı oynatmak ya da saldıran taşı almak gerekir.
• Üç kez tekrar art arda olmak zorunda değildir. Aynı konum oyun boyunca üç kez ortaya çıkarsa yeterlidir. Ayrıca beraberlik çoğunlukla otomatik değil, talep üzerine verilir.

Kendini sına

• 1. Şah çekildiğinde şahtan kurtulmanın üç yolu nedir?
• 2. Şah mat ile pat arasındaki temel fark nedir?
• 3. Aptal Matı’nda mat eden siyah hamle hangisidir?
• 4. Atın çektiği şaha karşı neden araya taş koyarak kurtulamazsın?
• 5. Tahtada yalnızca iki şah kalmışsa oyun nasıl sonuçlanır?

Cevaplar

• 1. Şahı güvenli bir kareye oynatmak, şahı tehdit eden taşı almak ya da araya bir taş koymak.
• 2. Matta şah tehdit altındadır ve kurtuluşu yoktur, oyunu mat eden taraf kazanır. Patta şah tehdit altında değildir ama sıradaki oyuncunun yasal hamlesi yoktur ve oyun berabere biter.
• 3. Siyah vezirin d8’den h4’e gitmesi.
• 4. At, taşların üzerinden atlayarak vurduğu için aradaki kareler boş ya da dolu olsa da tehdit sürer; yalnızca şahı oynatabilir ya da atı alabilirsin.
• 5. Hiçbir taraf mat edemeyeceği için oyun berabere biter (yetersiz materyal).