Taşların Değeri ve Takas Mantığı

Süre: yaklaşık 11 dk

Giriş

Önceki derslerde taşların tahtada nasıl hareket ettiğini öğrendin. Artık sıra, her taşın ne kadar işe yaradığını tartmakta. Satrançta sürekli bir alışveriş olur: bir at verirsin, karşılığında bir fil alırsın; bir piyonu feda edersin, karşılığında saldırı fırsatı kazanırsın. Bu alışverişin kârlı mı zararlı mı olduğunu anlamak için ortak bir ölçü gerekir. İşte taşların puan değerleri bu ölçüdür.

Bu değerler bugün de her seviyedeki oyuncunun kafasından geçen hızlı bir hesap makinesi gibidir. Ama bu dersin ikinci ve en önemli mesajı şu: puan tablosu bir başlangıç noktasıdır, hüküm değildir. Tahtadaki durum değeri değiştirebilir. Derste hem tabloyu hem de tablonun nerede yanıldığını göreceksin. Sonraki derslerde açılış ilkelerine geçerken bu değer duygusunu sürekli kullanacaksın.

Bilmen gerekenler

Aşağıdaki değerler satranç öğretiminde yaygın kullanılan yaklaşık değerlerdir. Resmî bir kural değildir; oyuncuların karar vermesine yardım eden bir kaba ölçüdür.

• Takas: İki oyuncunun birbirinin taşını yemesi.
• Maddi üstünlük: Tahtada toplam taş değeri bakımından önde olmak.
• Kalite: Satranç dilinde kale gibi güçlü bir taşı hafif bir taşla (at ya da fil) değiştirmek. Kaleyi veren ‘kalite kaybeder’, kazanan ‘kalite kazanır’.
• Hafif taş: At ve fil. Kale ve veziri ise ‘ağır taş’ diye anarız.
• Feda: Bir amaç için bilerek değer vermek.

Anlatım

Puan sistemi neden var? Çünkü satranç tahtasında bir anda onlarca ihtimal vardır ve her seferinde derin hesap yapmak mümkün değildir. Puanlar sana kısa yol sunar. Bir piyon yerine bir at kazanıyorsan, hesap yapmadan bile bunun iyi olduğunu görürsün. Üç hafif taş ile iki ağır taşı kıyaslamak da böyle kolaylaşır.

Tabloya bakınca bir şey dikkatini çekecek: at ile fil aynı puanda. Gerçekte ise ikisi farklı çalışır. At zıplayarak gider, o yüzden kalabalık ve kapalı konumlarda rahattır. Fil uzun çaprazlarda kayar, o yüzden taşlar çekilip tahta açıldıkça gücü artar. Bu yüzden deneyimli oyuncular ‘üç puan’ der ama hangisini tutacağına duruma göre karar verir. Ayrıca birçok öğretmen, rakipte iki fil varsa bunun küçük bir ek avantaj olduğunu söyler; çünkü iki fil birbirinin kapatamadığı karelere de bakar. Bu, kesin bir sayıdan çok genel bir gözlemdir.

Kale ile hafif taş arasındaki fark da önemlidir. Kale 5, hafif taş 3 puan; yani aradaki fark 2 puan. Peki kaleni verip bir at ve bir piyon alsan? Toplam 4 puan alırsın, 5 puan verirsin; hesap hafif zararlı görünür. Ama aynı alışverişte iki piyon daha gelseydi hesap tersine dönerdi. Böylece tablonun küçük farkları da hesaba katmana yardım ettiğini görürsün. Yine de burada kesin hüküm yok: bazen kalite feda etmek, saldırı ya da güçlü bir yapı karşılığında iyi bir yatırım olur.

Şimdi tablonun sınırı. Puanlar yalnızca taşın tahtadan bağımsız ortalama gücünü anlatır. Ama bir taş köşede sıkışıp hiçbir kareye gidemiyorsa, 3 puanlık fil bir piyon kadar bile iş görmeyebilir. Ya da bir piyon, terfi edeceği kareye iki adım kalmışsa ve rakip onu durduramıyorsa, 1 puan değil çok daha fazlası eder. Bir de şah tehlikesi vardır: mat edebiliyorsan, rakibin elinde kaç puanlık taş olduğunun önemi kalmaz. Yani mat tehdidi her puan hesabının üstündedir.

Takas yaparken sorman gereken sorular kısadır. Birincisi: yediğim taş ile verdiğim taşın değeri nedir? İkincisi: takastan sonra konumum nasıl olur; şahım güvende mi, taşlarım aktif mi? Üçüncüsü: takas sırası nasıl işliyor, yani zincirin sonunda kim son vuruşu yapıyor? Bu üç soru, puan tablosunu bir ezber olmaktan çıkarıp gerçek karar aracına çevirir.

Yakın okuma / örnek

Basit bir durumu düşün. Beyaz vezirini oynatıp siyah bir piyonu yiyebiliyor, ama o piyon başka bir piyon tarafından korunuyor. Yani beyaz vezir (9 puan) bir piyonu (1 puan) alıyor, siyah da piyonuyla veziri geri alıyor. Hesap: beyaz 1 puan kazandı, 9 puan kaybetti; net olarak 8 puanlık zarar. Bu yüzden korunan bir piyonu en değerli taşınla yemek neredeyse hiçbir zaman iyi fikir değildir.

Bu örnekten çıkan genel kural şudur: Takas zincirinde önce en az değerli taşını kullan. Bir kareye hem piyonun hem veziriniz saldırıyorsa, ilk yemeyi piyonla yap. Rakip bunu geri alırsa, karşılığında senin de yeniden yemen için yeni bir taşın hazır olur. Sırayı doğru kurmak, aynı sayıdaki taşla çok daha kârlı bir sonuç almanı sağlar.

Ters yönden de düşün: rakibin saldırdığı bir taşın varsa, kaç saldırgan ve kaç savunucu olduğunu say. Saldırgan sayısı savunucudan fazlaysa ya da ilk saldıran taş senin taşından daha değersizse, taşın tehlikede demektir. Satranç oynarken bu sayımı alışkanlık hâline getirmek, başlangıçta yapılan hataların büyük kısmını önler.

Sık karıştırılanlar

• ‘Puan toplamı yüksek olan kazanır’ sanmak: Maddi üstünlük avantajdır ama kazanç garantisi değildir. Mat tehdidi ve konumun gücü puanı geçebilir.
• Şaha puan vermek: Şahın tabloda puanı yoktur. Yenilemediği için onu sayıya çevirmeyiz; ama oyunun sonunda aktif bir şah güçlü bir savaşçıdır.
• At ile fili tamamen eş saymak: İkisi de yaklaşık 3 puandır ama konuma göre biri diğerinden iyi olabilir.
• Her takası kârlı sanmak: Eşit puanlı takas bile, konumunu bozuyorsa ya da şahını açıkta bırakıyorsa kötü olabilir.
• Puanları kural sanmak: Bunlar öğretim amacıyla kullanılan yaklaşık değerlerdir; satranç kurallarında yer almazlar.

Kendini sına

• 1) Fil, at ve kale için yaklaşık puan değerleri nedir?
• 2) Vezirle korunan bir piyonu yemek neden genellikle kötü bir fikirdir?
• 3) ‘Kalite kazanmak’ ne demektir?
• 4) Şahın puan değeri neden tabloda yer almaz?
• 5) Takas zincirinde hangi taşla başlamak genelde daha iyidir?

Cevaplar

• 1) Fil ve at yaklaşık 3 puan, kale yaklaşık 5 puandır.
• 2) Çünkü vezir 9 puan değerindedir; piyon 1 puan. Piyon veziri geri alırsa net 8 puan kaybedersin.
• 3) Rakibin kalesini bir hafif taş (at ya da fil) karşılığında almak demektir. Kaleyi alan taraf kalite kazanır.
• 4) Şah yenilemez; onu kaybetmek oyunu kaybetmek demektir. Bu yüzden ona puan vermeyiz, hep korumaya çalışırız.
• 5) En az değerli taşla başlamak; örneğin ilk yemeyi piyonla yapmak, zincirin sonunda daha az kayıp verir.