Temel Taktikler: Çatal, Çivileme, Şiş ve Açma Hamlesi

Tahmini süre: 13 dk

Giriş

Önceki derslerde taşların nasıl yürüdüğünü, şahın nasıl mat edildiğini ve taşların birbirine göre değerini öğrendin. Şimdi o bilgiyi işe koşma zamanı. Satrançta oyunların büyük bölümü, bir tarafın küçük bir fırsatı görüp ötekinin görmemesiyle belirlenir. Bu fırsatların çoğu birkaç tekrarlayan kalıba uyar. Bu kalıplara taktik motifler denir.

Bu derste dört temel motifi tanıyacaksın: çatal, çivileme, şiş ve açılan saldırı. Bunları bir kez görünce tahtada tanımak kolaylaşır. Bugün de bir bulmaca çözerken ya da internette bir oyun oynarken aynı kalıplarla karşılaşırsın. Kursun 8. ve son dersinde açılış ilkelerine geçeceğiz. Orada taşları neden merkeze çıkardığımızı göreceksin. Çünkü iyi yerleşmiş taşlar, bugün öğreneceğin motifleri yapmayı da, onlardan kaçınmayı da kolaylaştırır.

Bilmen gerekenler

Önce kavramlara bakalım. Taşların değerini hatırla: piyon 1, at ve fil yaklaşık 3, kale 5, vezir 9 birim sayılır. Şahın değeri yoktur, çünkü şah kaybedilirse oyun biter. Aşağıdaki tablo dört motifi yan yana koyuyor.

Anlatım

Satranç tahtasında bir taşı kazanmanın en kolay yolu, rakibin tek hamlede iki sorunu birden çözememesini sağlamaktır. Her sıra yalnızca bir hamle yapılır. Bu yüzden iki şey aynı anda tehdit altındaysa, genellikle biri kaybedilir. Çatalın, şişin ve açılan saldırının ortak fikri budur: tehdit sayısını, rakibin yapabileceği hamle sayısından fazla yapmak.

Çatal bu fikrin en yalın hâlidir. En ünlüsü at çatalıdır, çünkü at, L biçimli sıçrayışıyla diğer taşların arasından geçer ve onları araya girerek engelleyemezsiniz. Üstelik at, kendisine saldıran taşa genellikle yakın değildir. Piyonlar da çatal kurabilir. Önde ilerleyen bir piyon, çaprazındaki iki kareye aynı anda saldırdığı için iki taşa birden göz dikebilir. Çatalın en güçlü hâli, hedeflerden birinin şah olduğu durumdur. Şah çekilmek zorunda olduğundan, öteki hedef kurtulamaz.

Çivileme daha sessiz bir motiftir. Bir fil, kale ya da vezir, düşman taşına saldırır. O taşın arkasında daha değerli bir taş ya da şah varsa, öndeki taş yerinden oynamaya cesaret edemez. Şahın önündeki taş için buna mutlak çivileme denir, çünkü kurallar o taşın oynamasına izin vermez. Arkada vezir ya da kale gibi bir taş varsa buna göreli çivileme denir. Taşı oynatmak yasak değildir, ama pahalıya mal olur. Çivili taşa piyonla ya da başka bir taşla ikinci bir saldırı yapmak, onu kazanmanın klasik yoludur.

Şiş, çivilemenin aynadaki görüntüsü gibidir. Çivilemede öndeki taş daha az değerlidir ve arkasındaki taşı korur. Şişte ise öndeki taş daha değerlidir; çoğunlukla şahtır. Şah şah çekilince yan tarafa kaçmak zorunda kalır ve arkasında kalan taş savunmasız kalır. Saldıran taş da onu alır. Bu yüzden şah ile vezir ya da kale aynı hat üzerinde dizilmişse dikkatli ol. Hattın ucunda bir fil, kale ya da vezir bekliyor olabilir.

Açılan saldırı, kendi taşlarının birbirini nasıl yönlendirdiğini görmekle ilgilidir. Bir uzun menzilli taşın önünde kendi taşın duruyorsa, o taş çekilince hat açılır. Eğer çekilen taş da bir tehdit yaparsa, örneğin şah çekerse, rakip önce o tehdidi karşılamak zorunda kalır. Sonra açılan hattaki saldırı gerçekleşir. Bu motif, iki tehdidi aynı anda kurmanın en güçlü yollarından biridir. Aynı zamanda rakibin hatasına da dikkat çeker: kendi şahını ya da vezirini, rakibin taşının arkasındaki hatta bırakmamak gerekir.

Yakın okuma / örnek

Küçük konumlarla somutlaştıralım. Tahtadaki kareleri harf ve rakamla adlandırdığını varsayıyorum; yani sütunlar a'dan h'ye, sıralar 1'den 8'e gider.

Örnek 1: At çatalı. Beyazın atı d5 karesinde. Siyahın şahı e8'de, kalesi a8'de. Siyahın c7 karesini koruyan bir taşı yok. Beyaz atı c7'ye oynar ve şah çeker. c7'deki at, hem e8'e hem a8'e saldırır. Şah, c7'ye gidip atı alamaz, çünkü şah e8'den iki sütun uzakta; c7 şahın bir adım yakınında değil. Siyah şahı çekmek zorundadır, ardından beyaz atla kaleyi alır. Hamle sırasında yalnızca tek bir şeyi sormak yeterliydi: atın varacağı karede şaha ve kaleye aynı anda yetişiyor muyum?

Örnek 2: Çivileme. Siyahın şahı e8, atı c6 karesinde; d7 karesi boş. Beyazın fili b5'e gelir. b5, c6 ve d7 üzerinden e8 şahına giden çapraz hat açılmıştır. At şahın önünde olduğu için hareket edemez; bu mutlak çivilemedir. Beyaz bir sonraki hamlede ata başka bir taşla saldırırsa, siyah çivili atı kurtaramaz. Çivileme, o anda hiçbir şey almasa da rakibin hamle seçeneklerini daraltır ve gelecekteki tehditlere zemin hazırlar.

Örnek 3: Şiş. Beyazın kalesi e1'de, siyahın şahı e5'te ve siyahın veziri e8'de. Aradaki e2, e3, e4, e6 ve e7 kareleri boş ve vezir korumasız. Kale şah çeker. Şah e-sütunundan çekilmek zorunda kalır. Beyaz da kale ile e8'deki veziri alır. Küçük bir taşla en değerli taşı kazanmış olur. Bu örnekte işe yarayan, şahın ve değerli taşın aynı hat üzerinde durmasıdır.

Örnek 4: Açılan saldırı. Beyazın kalesi e1'de, atı e4'te; siyahın şahı g8'de, g7'de piyonu var, veziri e8'de. Beyaz atı f6'ya oynar ve şah çeker. Aynı anda at e-sütunundan çekildiği için, kale veziri tehdit etmeye başlar. Siyah önce şah çekmeyi karşılamalıdır; g piyonuyla atı alabilir. Ama o zaman beyaz kaleyle veziri alır. Bir atı (3) verip vezir (9) kazanmak, bu konumda açıkça kârdır.

Sık karıştırılanlar

• Çivileme ile şişi karıştırmak: Çivilemede öndeki taş daha az değerlidir ve arkasındaki taşı korur. Şişte öndeki taş daha değerlidir, kaçınca arkadaki alınır.
• Çatalı yalnızca atın yaptığını sanmak: At en sık yapandır, ama piyon, fil, kale ve vezir de iki hedefe birden saldırarak çatal kurabilir.
• Çivili taşın her zaman hareketsiz olduğunu düşünmek: Yalnızca şahın önündeki çivili taş kurallar gereği oynayamaz. Arkadaki taş vezir ya da kale ise oynamak yasak değildir, sadece genellikle kötü bir fikirdir.
• Taş yemenin her zaman kâr olduğunu sanmak: Karşındaki taşı almadan önce, onu aldıktan sonra rakibin ne yapabileceğine bak. Bazen korumasız görünen taş, bir çatal ya da açılan saldırı için yemdir.

Hata kontrol listesi olarak şu üç soruyu her hamleden önce kendine sor: Rakibin son hamlesi ne tehdit ediyor? Benim hamlem bir taşımı korumasız bırakıyor mu? Şah çekme, alma ve tehdit hamlelerinden hangileri var?

Kendini sına

1. Bir taşın aynı anda iki hedefe saldırmasına ne ad verilir?
2. Çivileme ile şiş arasındaki temel fark nedir?
3. Hangi çivileme türünde öndeki taş kurallar gereği oynayamaz?
4. Açılan saldırıda çekilen taş neden çoğu zaman bir tehdit de yapmalıdır?
5. Bir hamleden önce kendine sormak için üç kontrol sorusu say.

Cevaplar

1. Çatal.
2. Çivilemede öndeki taş daha az değerlidir ve arkasındaki daha değerli taşı ya da şahı korur; şişte öndeki taş daha değerlidir, o kaçınca arkasındaki taş alınır.
3. Mutlak çivilemede, yani öndeki taş şahın önündeyse.
4. Çünkü rakip önce o tehdidi karşılamak zorunda kalır ve açılan hattaki saldırıyı durduracak zamanı bulamaz.
5. Rakibin son hamlesi ne tehdit ediyor; hamlem taşımı korumasız bırakıyor mu; şah çekme, alma ve tehdit hamleleri neler.