Besin Etiketi Okuma 2: İçindekiler Listesi, Katkı Maddeleri ve Reklam İfadeleri

Neden önemli?

Markette iki yoğurt elinde. Birinin önünde büyük harflerle “doğal” yazıyor, ötekinde “light”. Hangisi senin için daha uygun? Ön yüzdeki yazılar sana bunu söylemez. Onları üretici seçer ve amacı ürünü satmaktır. Gerçek bilgi arka yüzdedir: içindekiler listesi, alerjen uyarısı ve tarihler.

Önceki derste besin değerleri tablosunu okumayı öğrendin. Tablo sana ürünün içinde ne kadar enerji, şeker, yağ ve tuz olduğunu söyler. İçindekiler listesi ise bu değerlerin nereden geldiğini gösterir. İkisini birlikte okuyunca ürünün tam resmini görürsün. Bu ders on iki dakikanı alacak, ama sonraki her alışverişte işine yarayacak.

Temel bilgi

1) İçindekiler listesi nasıl sıralanır?

Kural basit: maddeler üründeki miktara göre, çoktan aza doğru yazılır. Listenin ilk maddesi üründe en fazla bulunan maddedir. Yani ilk üç madde ürünün asıl yapısını anlatır. “Meyveli” diye satılan bir üründe meyve listenin en sonundaysa, içinde çok az meyve vardır.

2) Şeker ve tuz başka adlarla da yazılır

Üretici “şeker” kelimesini listede hiç kullanmayabilir, ama ürüne yine de şeker eklemiş olabilir. Şekerin yaygın başka adları şunlardır:

• glikoz, fruktoz, sukroz, maltoz, dekstroz
• glikoz şurubu, fruktoz şurubu, mısır şurubu, glikoz-fruktoz şurubu
• invert şeker, maltodekstrin, malt özütü
• bal, pekmez, agave şurubu, meyve suyu konsantresi

Bunların hepsi ürüne eklenmiş tatlandırıcı maddelerdir. Aynı listede bu adlardan üç dördü birden geçiyorsa, şeker tek kalemde görünmez ama toplamda payı büyük olabilir.

Tuz için de durum benzer. Listede “tuz” yazmasa bile “sodyum” içeren adlara bakmalısın: sodyum glutamat, sodyum bikarbonat, sodyum benzoat gibi. Soya sosu, hazır bulyon ve peynir suyu da ürüne tuz taşıyabilir. Sodyumun sofra tuzuyla ilişkisi tablodaki tuz satırında görünür; o satırı da kontrol et.

3) Katkı maddeleri ve E numaraları

Katkı maddesi; ürünün rengini, tadını, dayanıklılığını veya kıvamını ayarlamak için eklenen maddedir. Listede ya adıyla ya da E harfi ve üç basamaklı numarayla yazılır. E numarası, maddenin resmî kurallara göre kayıt altında olduğunu gösterir. Her E numarası “zararlı” demek değildir. Örneğin E300 C vitamininin, E330 sitrik asidin, E440 pektinin kodudur. Bunlar sıradan mutfak maddeleridir. Bir katkının sana uygun olup olmadığı kişiye göre değişebilir. Sağlık durumun veya şüphen varsa doktoruna ya da diyetisyenine danış.

4) Reklam ifadeleri ne anlama gelir?

Kısaca: ön yüzdeki ifade bir iddiadır. Arka yüzdeki liste ise o iddianın kontrolüdür.

5) Alerjen uyarıları

Bazı maddeler kişilerde alerjik tepkiye yol açabildiği için kurallar gereği listede ayrıca belirtilir. Çoğu üründe bu maddeler koyu harfle yazılır. Örnekler: gluten içeren tahıllar, süt, yumurta, fıstık ve sert kabuklu yemişler, soya, balık, susam, kereviz, hardal. Ayrıca “eser miktarda … içerebilir” gibi bir cümle görebilirsin. Bu, aynı hatta başka ürünlerin de işlendiğini ve karışma ihtimali olduğunu anlatır.

6) Tarih bilgisi

Etikette iki farklı ifade görebilirsin. “Son tüketim tarihi” genelde çabuk bozulan ürünlerde (taze et, süt ürünleri gibi) bulunur ve güvenlikle ilgilidir; tarih geçtiyse ürünü tüketme. “Tavsiye edilen tüketim tarihi” ise daha çok kalite içindir; tarih geçince tat ve doku bozulabilir. Yine de ambalaj açıldıysa veya saklama koşullarına uyulmadıysa durum değişir. Saklama koşullarını da etiketten oku.

Adım adım nasıl yapılır?

• Adım 1: Önce ön yüzü bırak, ürünü çevir. Reklam yazılarını okumadan önce içindekiler listesini bul.
• Adım 2: İlk üç maddeye bak. Bunlar ürünün ana bileşenleridir. Şeker, glikoz şurubu veya sıvı yağ ilk üçteyse ürün buna dayanıyor demektir.
• Adım 3: Şeker ailesinden kaç ismin geçtiğini say. Aynı listede birden çok şeker adı varsa not al.
• Adım 4: Tuz ve sodyum içeren adları ara. Sonra besin değerleri tablosundaki tuz satırıyla karşılaştır.
• Adım 5: E numaralarına bak. Tanımadığın bir kod varsa telefonundan adını araştır ve gerekirse bir uzmana sor. Listenin uzun olması tek başına kötü değildir; amaç bilerek seçmektir.
• Adım 6: Sende veya ailende alerji varsa koyu yazılan maddeleri ve “içerebilir” cümlesini mutlaka oku.
• Adım 7: Son olarak tarihi ve saklama koşulunu kontrol et. Tarih yakınsa o gün tüketeceğini düşünerek al.
• Adım 8: Ön yüzdeki iddiaya dön. İddia, bulduğun bilgiyle uyuşuyor mu? Uyuşmuyorsa kararını listeye göre ver.

Örnek

Bu örnek kurgusaldır. Bir alışverişçi, ön yüzünde “doğal meyveli” ve “light” yazan bir meyveli yoğurt görüyor. Ürünü çeviriyor. İçindekiler listesi şöyle: süt, şeker, meyve hazırlığı, glikoz-fruktoz şurubu, modifiye nişasta, aroma verici. İlk üç maddede şeker var ve ayrıca glikoz-fruktoz şurubu geçiyor. Yani iki farklı şeker adı var. “Light” ifadesinin neyi azalttığını arıyor ve bulamıyor.

Yanındaki sade yoğurdun listesine bakıyor: yalnızca süt ve yoğurt kültürü yazıyor. Bu kişi sade yoğurdu alıp üstüne kendi doğradığı meyveyi ekleme kararı veriyor. Bu karar herkes için doğru olmak zorunda değil; önemli olan, kararı reklama göre değil listeye göre vermesi.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca ön yüzdeki yazıya bakıp arka yüzü hiç çevirmemek.
• “Light” veya “şeker ilavesiz” gördüğünde ürünü serbestçe, istediği kadar tüketmek. Porsiyon ölçüsü ve tablo yine geçerlidir.
• Şekerin yalnızca “şeker” adıyla yazıldığını sanmak; şurup ve “-oz” ile biten adları atlamak.
• Her E numarasını otomatik olarak tehlikeli saymak ya da “katkısız” yazan her ürünü otomatik olarak iyi saymak.
• Alerjen uyarısını yalnızca koyu yazılan kısımla sınırlı sanıp “içerebilir” cümlesini okumamak.
• “Son tüketim tarihi” ile “tavsiye edilen tüketim tarihi”ni aynı şey sanmak.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Evdeki üç paketli ürünün (örneğin bisküvi, hazır çorba, meyve suyu) içindekiler listesini oku. Her birinde ilk üç maddeyi bir kâğıda yaz.
• Aynı üç üründe şeker ailesinden kaç ad geçtiğini say ve sonucu not et. Bir sonraki alışverişte, aynı türden iki ürünü bu sayıya göre karşılaştır.
• Bir ürünün ön yüzündeki reklam ifadesini seç. Bu ifadenin arka yüzdeki listeyle uyuşup uyuşmadığını bir cümleyle yaz.

Kendini sına

• Soru 1: İçindekiler listesi hangi sıraya göre yazılır?
• Soru 2: Şekerin listede “şeker” dışında hangi iki adla yazılabileceğini söyle.
• Soru 3: “Doğal” yazısı tek başına neden yeterli bir güvence değildir?
• Soru 4: “Şeker ilavesiz” yazan bir ürün neden yine de şeker içerebilir?
• Soru 5: “Son tüketim tarihi” ile “tavsiye edilen tüketim tarihi” arasındaki fark nedir?

Cevaplar

• Cevap 1: Üründeki miktara göre, çoktan aza doğru.
• Cevap 2: Örneğin glikoz şurubu, fruktoz, maltoz, dekstroz, pekmez, bal gibi adlardan ikisi.
• Cevap 3: Çünkü kapsamı net değildir ve ürünün içeriğini göstermez. Gerçek bilgi içindekiler listesindedir.
• Cevap 4: Ürüne ayrıca şeker eklenmemiş olsa bile süt, meyve gibi maddelerin kendi doğal şekeri bulunabilir.
• Cevap 5: Birincisi güvenlikle ilgilidir; tarih geçince ürün tüketilmemelidir. İkincisi kaliteyle ilgilidir; tarih geçince tat ve doku bozulabilir.

Bir sonraki derste, bu kursun son dersinde, şimdiye kadar öğrendiğin besin grupları, porsiyon ölçüsü ve etiket okuma bilgilerini bir araya getirip günlük hayatına nasıl yerleştireceğini göreceksin. Bir alerjin, hastalığın veya özel bir beslenme düzenin varsa ürün seçimini bir doktora ya da diyetisyene danışarak yap.