Akışı Anlatma: weil, dass ve wenn ile Yan Cümleler (Nebensätze im Beruf)

Süre tahmini: 14 dk

Önceki derslerde iş yerinde selamlaşmayı, sağlık sektörünün temel kelimelerini ve nezaket kalıplarını öğrendin. Şimdiye kadar hep kısa, tek parçalı cümleler kurdun. Bu derste bir adım ileri gidiyor ve cümlelerini birbirine bağlıyorsun: bir şeyin nedenini söylemeyi, bir bilgiyi aktarmayı ve bir koşulu anlatmayı öğreneceksin. Bir sonraki ve son derste bütün bu yapıları gerçekçi bir vardiya devri konuşmasında toparlayacaksın.

Bu derste ne öğreneceksin?

• Bu dersin sonunda weil ile bir durumun nedenini açıklayabileceksin.
• Bu dersin sonunda dass ile bir bilgiyi ya da düşünceyi aktarabileceksin.
• Bu dersin sonunda wenn ile koşul ve tekrar eden durumları anlatabileceksin.
• Bu dersin sonunda yan cümlede çekimli fiili doğru yere, yani sona koyabileceksin.

Kelimeler

Dil bilgisi / kalıp

Şimdiye kadar kurduğun cümlelerde çekimli fiil 2. sırada duruyordu: Ich bleibe im Zimmer. Yan cümlede ise kural değişir. weil, dass ve wenn yan cümleyi başlatan bağlaçlardır. Bu bağlaçlardan sonra çekimli fiil cümlenin en sonuna gider.

Ana cümle, + weil / dass / wenn + Özne + ... + ÇEKİMLİ FİİL.
Ich bleibe im Zimmer, weil der Patient Angst hat.

Üç bağlacın görevi farklıdır:

• weil = çünkü. Neden bildirir. Ich rufe den Arzt an, weil der Patient Fieber hat. (Doktoru arıyorum, çünkü hastanın ateşi var.)
• dass = -diğini, -eceğini. Bilgi ya da düşünce aktarır. Ich weiß, dass der Arzt kommt. (Doktorun geldiğini biliyorum.) Bu bağlaç wissen (bilmek), glauben (sanmak), hoffen (ummak), sagen (söylemek) gibi fiillerden sonra çok kullanılır.
• wenn = -se, -sa; her -dığında. Koşul ve tekrar eden durum bildirir. Wenn ich Zeit habe, lese ich die Akte. (Vaktim olursa dosyayı okurum.)

Önemli ayrıntılar:

• Yan cümleden önce her zaman virgül konur.
• Ayrılabilen fiiller yan cümlede birleşir: Ich rufe den Arzt an ama ..., weil ich den Arzt anrufe.
• Modal fiilli cümlede çekimli fiil (modal) en sona gider: ..., weil ich heute arbeiten muss. (Bugün çalışmak zorunda olduğum için.)
• Perfekt cümlede çekimli olan yardımcı fiil (haben ya da sein) sona gider: ..., weil ich viel gearbeitet habe.
• wenn cümlesi başa gelirse, bütün yan cümle 1. yeri doldurmuş sayılır. Bu yüzden ana cümlenin fiili hemen virgülden sonra gelir: Wenn Sie Schmerzen haben, rufen Sie mich. (Ağrınız olursa beni çağırın.) Cümle şu sırayı izler: yan cümle, çekimli fiil, özne.

Hâl eklerini unutma: Türkçede hâl ekleri isme gelir (hastayı, doktora). Almancada ise değişen artikeldir. Yan cümlede de bu kural aynen geçerlidir: weil der Arzt den Patienten untersucht. Özne olan doktorun artikeli der kalır, nesne olan hastanın artikeli den olur (Akkusativ).

Türkçeyle fark: Türkçede neden ve bilgi cümleleri fiile eklenen eklerle kurulur: gel-diği için, gel-diğini, gel-ir-se. Almancada ekler yoktur. Bunların yerine cümlenin başında ayrı bir bağlaç durur. Türkçede fiil zaten sondadır. Almancada fiil ancak yan cümlede sona gider. Ana cümlede yine 2. sıradadır. Yani Almancada iki ayrı fiil yeri vardır: ana cümlede 2. sıra, yan cümlede son sıra. Ayrıca Türkçede çünkü ile kurulan cümle düz sıralı kalabilir (Gelmiyorum, çünkü hastayım.). Almancada weil ile aynısını yapmaya kalkarsan fiil sona gitmek zorundadır.

Örnek cümleler

1. Ich komme später, weil ich einen Termin habe.
   Daha geç geliyorum, çünkü bir randevum var.
2. Die Pflegekraft bleibt im Zimmer, weil der Patient Angst hat.
   Bakım personeli odada kalıyor, çünkü hastanın korkusu var.
3. Ich weiß, dass der Arzt um zehn Uhr kommt.
   Doktorun saat onda geldiğini biliyorum.
4. Die Kollegin sagt, dass sie die Akte hat.
   İş arkadaşım dosyanın kendisinde olduğunu söylüyor.
5. Wenn der Patient Schmerzen hat, rufe ich den Arzt an.
   Hastanın ağrısı olursa doktoru ararım.
6. Ich rufe den Arzt an, wenn das Fieber steigt.
   Ateş yükselirse doktoru ararım.
7. Ich bin müde, weil ich viel gearbeitet habe.
   Yorgunum, çünkü çok çalıştım.
8. Der Chef hofft, dass die Schicht heute ruhig ist.
   Patron, bugün vardiyanın sakin geçmesini umuyor.
9. Wenn die Schicht endet, gehe ich nach Hause.
   Vardiya biterse eve giderim.
10. Ich bleibe zu Hause, weil ich heute nicht arbeiten kann.
    Bugün çalışamadığım için evde kalıyorum.
11. Ich glaube, dass die Kollegin den Termin macht.
    Meslektaşımın randevuyu ayarlayacağını sanıyorum.
12. Die Ärztin sagt, dass der Patient das Medikament nehmen muss.
    Doktor, hastanın ilacı alması gerektiğini söylüyor.

Diyalog

Sabah vardiya devrinde iki iş arkadaşı konuşuyor.

A: Guten Morgen! Ich habe eine Frage, weil ich die Akte nicht finde.
Günaydın! Bir sorum var, çünkü dosyayı bulamıyorum.

B: Guten Morgen! Ich glaube, dass der Arzt die Akte hat.
Günaydın! Sanırım dosya doktorda.

A: Danke. Wie war die Nacht?
Teşekkürler. Gece nasıldı?

B: Ruhig, aber der Patient hat Fieber, weil die Infektion noch nicht weg ist.
Sakindi ama hastanın ateşi var, çünkü enfeksiyon henüz geçmedi.

A: Wenn das Fieber steigt, rufe ich den Arzt an.
Ateş yükselirse doktoru ararım.

B: Gut. Ich weiß, dass er um zehn Uhr kommt.
İyi. Onun saat onda geleceğini biliyorum.

A: Perfekt. Ich bleibe im Zimmer, weil er Angst hat.
Harika. Odada kalıyorum, çünkü korkuyor.

B: Das ist nett. Wenn du Hilfe brauchst, ruf mich bitte.
Çok nazik. Yardıma ihtiyacın olursa beni çağır lütfen.

A: Mache ich. Ich hoffe, dass die Schicht heute ruhig ist.
Çağırırım. Umarım bugün vardiya sakin geçer.

B: Ich auch. Bis später!
Ben de. Sonra görüşürüz!

Türklerin sık yaptığı hatalar

• Yanlış: Ich bin müde, weil ich habe viel gearbeitet. -> Doğru: Ich bin müde, weil ich viel gearbeitet habe. (Çekimli fiil habe en sona gider.)
• Yanlış: Ich weiß, dass er kommt heute. -> Doğru: Ich weiß, dass er heute kommt. (Zaman bilgisi fiilden önce gelir, fiil sonda kalır.)
• Yanlış: Wenn Sie Schmerzen haben, Sie rufen mich. -> Doğru: Wenn Sie Schmerzen haben, rufen Sie mich. (Yan cümle başta ise ana cümlede fiil hemen virgülden sonra gelir.)
• Yanlış: ..., weil ich rufe den Arzt an. -> Doğru: ..., weil ich den Arzt anrufe. (Ayrılabilen fiil yan cümlede birleşir ve sona gider.)
• Yanlış: ..., dass die Kollegin der Termin macht. -> Doğru: ..., dass die Kollegin den Termin macht. (Nesne olan der Termin Akkusativ'de den Termin olur; yan cümlede de artikel değişir.)

Alıştırma

1. Boşluğu doldur (weil / dass / wenn): Ich komme später, ___ ich einen Termin habe.
2. Boşluğu doldur (weil / dass / wenn): Ich weiß, ___ die Ärztin heute kommt.
3. Boşluğu doldur (weil / dass / wenn): ___ der Patient Schmerzen hat, rufe ich den Arzt.
4. Doğru şıkkı seç: Ich bleibe zu Hause, ___ .
   a) weil ich bin krank
   b) weil ich krank bin
   c) weil bin ich krank
5. Artikeli seç (der / den): Ich glaube, dass die Kollegin ___ Termin macht.
6. Almancaya çevir: Hastanın ateşi olduğu için doktoru arıyorum.
7. Almancaya çevir: Doktorun geldiğini biliyorum.
8. Fiili doğru biçimde yaz (gehen): Wenn die Schicht endet, ___ ich nach Hause.

Cevap Anahtarı

1. weil (Neden bildiriyor: randevum var, bu yüzden geç geliyorum.)
2. dass (Bilgi aktarıyor: doktorun gelmesi.)
3. Wenn (Koşul bildiriyor: ağrısı olursa.)
4. b) weil ich krank bin (Çekimli fiil bin sona gider.)
5. den (der Termin nesne olduğu için Akkusativ'de den Termin olur.)
6. Ich rufe den Arzt an, weil der Patient Fieber hat.
7. Ich weiß, dass der Arzt kommt.
8. gehe (Yan cümle başta olduğu için ana cümlede fiil hemen virgülden sonra gelir: gehe ich.)

Telaffuz ipucu

• ch sesi: Schicht kelimesindeki ch Türkçedeki h'den biraz daha ince ve sürtünmelidir. sch ise Türkçedeki ş gibi okunur. Bu yüzden Schicht yaklaşık şiht diye okunur.
• ä sesi: Ärzte kelimesindeki Ä Türkçedeki e'ye yakındır ve ağız biraz açık söylenir. Ärzte yaklaşık ertste diye okunur.
• z sesi: Almancada z Türkçedeki z gibi değil, ts gibi okunur. Arzt kelimesi artst, Schmerz kelimesi şmerts gibi duyulur. Ayrıca weil kelimesi vayl, wenn kelimesi ven diye okunur; w Türkçedeki v gibidir.

Bu dersin artikelli kelimeleri

• der Patient, die Patienten
• die Pflegekraft, die Pflegekräfte
• die Schicht, die Schichten
• der Dienst, die Dienste
• der Arzt, die Ärzte
• die Übergabe, die Übergaben
• das Medikament, die Medikamente
• der Termin, die Termine
• die Kollegin, die Kolleginnen
• der Chef, die Chefs
• der Schmerz, die Schmerzen
• die Akte, die Akten
• das Fieber
• die Angst, die Ängste