Neden? Çünkü: weil ile Yan Cümle (Begründungen mit weil)

Bu derste ne öğreneceksin?

• Bu dersin sonunda Warum? (Neden?) sorusuna weil (çünkü) ile tam bir yan cümle kurarak cevap verebileceksin.
• Bu dersin sonunda yan cümlede çekimli fiili en sona koyabileceksin.
• Bu dersin sonunda ayrılabilen fiilleri (aufstehen, anrufen) ve modal fiilleri (müssen, können, wollen) yan cümlede doğru kullanabileceksin.
• Bu dersin sonunda weil ile denn arasındaki kelime sırası farkını açıklayabileceksin.

Önceki derste ana cümlede çekimli fiilin 2. sırada durduğunu tekrar ettik. Bugün bunun tam tersi bir kuralla tanışıyorsun: yan cümlede çekimli fiil sona gider. Bir sonraki derste bu yan cümle bilgisini başka bağlaçlarla genişleteceğiz. Bu yüzden bugünkü kuralı sağlam öğren; sonraki dersler bunun üzerine kurulacak.

Kelimeler

Dil bilgisi / kalıp

1) weil ile yan cümle

Bir olayın nedenini anlatmak için weil kullanırız. Weil, cümleyi yan cümle yapar. Yan cümlede çekimli fiil en sonda durur. Formül şöyledir:

Ana cümle, + weil + Özne + (diğer öğeler) + çekimli fiil.

Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. (Evde kalıyorum, çünkü hastayım.)

Ana cümle ile yan cümle arasına her zaman virgül konur. Ana cümlede fiil 2. sıradaydı (Ich bleibe). Yan cümlede ise fiil sondadır (ich krank bin).

2) Warum? sorusuna cevap

Soru: Warum kommst du nicht? (Neden gelmiyorsun?) Cevap: Weil ich keine Zeit habe. (Çünkü vaktim yok.) Kısa cevapta ana cümleyi söylemeyebilirsin; yalnızca yan cümle yeter. Ama fiil yine sondadır.

3) Ayrılabilen fiiller

Ana cümlede ayrılabilen fiilin öneki sona gider: Ich stehe früh auf. Yan cümlede ise fiil ayrılmaz, birleşik hâlde en sonda durur:

Ich bin müde, weil ich früh aufstehe. (Yorgunum, çünkü erken kalkıyorum.)

4) Modal fiiller

Yan cümlede iki fiil varsa sıra şöyledir: mastar + çekimli modal fiil. Çekimli olan yine en sondadır.

Ich bleibe zu Hause, weil ich arbeiten muss. (Evde kalıyorum, çünkü çalışmak zorundayım.)

Perfekt için de aynı mantık geçerlidir: weil ich den Bus verpasst habe (çünkü otobüsü kaçırdım). Participle (verpasst) önce, çekimli yardımcı fiil (habe) sonda gelir.

5) Yan cümle öne geçerse

Yan cümleyi başa alırsan, o cümlenin tamamı ana cümlenin 1. öğesi sayılır. Bu yüzden ana cümlede çekimli fiil hemen virgülden sonra gelir:

Weil ich müde bin, gehe ich ins Bett. (Yorgun olduğum için yatıyorum.)

6) denn ile weil farkı

denn de "çünkü" demektir. Ama denn bir ana cümle kurar ve kelime sırasını değiştirmez. Fiil 2. sırada kalır:

Ich gehe ins Bett, denn ich bin müde.

Karşılaştır: ..., weil ich müde bin. (fiil sonda) ve ..., denn ich bin müde. (fiil 2. sırada). Denn ile cümle hiçbir zaman başlamaz; ondan önce bir ana cümle gelir.

Türkçeyle fark (karşıtsal not)

Türkçede neden bildirirken fiile -diği için eklenir: Yorgun olduğum için yatıyorum. Türkçede zaten fiil sondadır; bu yüzden weil cümlesi sana tanıdık gelmeli. Fark şudur: Almanca'da bağlaç (weil) başta durur, Türkçede ek sonda durur. Ayrıca hâl ekleri Türkçedeki gibi isme değil, artikele gelir. Weil cümlesinde de artikeli doğru hâlde kullan: weil ich den Bus verpasst habe (Akkusativ: der Bus → den Bus).

Örnek cümleler

1. Ich bleibe heute zu Hause, weil ich krank bin.
   Bugün evde kalıyorum, çünkü hastayım.
2. Er kommt zu spät, weil der Bus nicht fährt.
   Geç geliyor, çünkü otobüs gitmiyor.
3. Wir gehen nicht spazieren, weil es regnet.
   Yürüyüşe çıkmıyoruz, çünkü yağmur yağıyor.
4. Ich kaufe kein Auto, weil ich kein Geld habe.
   Araba almıyorum, çünkü param yok.
5. Er ist müde, weil er früh aufsteht.
   Yorgun, çünkü erken kalkıyor.
6. Ich kann nicht kommen, weil ich arbeiten muss.
   Gelemem, çünkü çalışmak zorundayım.
7. Sie lernt viel, weil sie die Prüfung bestehen will.
   Çok çalışıyor, çünkü sınavı geçmek istiyor.
8. Weil ich Hunger habe, esse ich ein Brot.
   Acıktığım için ekmek yiyorum.
9. Ich nehme das Fahrrad, denn der Bus ist teuer.
   Bisiklete biniyorum, çünkü otobüs pahalı.
10. Warum bist du nicht zur Party gekommen? Weil ich keine Zeit hatte.
    Neden partiye gelmedin? Çünkü vaktim yoktu.
11. Wir kommen später, weil wir den Bus verpasst haben.
    Daha geç geliyoruz, çünkü otobüsü kaçırdık.
12. Er bleibt im Bett, weil er eine Erkältung hat.
    Yataktan çıkmıyor, çünkü soğuk algınlığı var.

Diyalog

A: Hallo! Warum bist du gestern nicht zur Party gekommen?
Merhaba! Dün neden partiye gelmedin?

B: Ich war zu Hause, weil ich eine Erkältung hatte.
Evdeydim, çünkü soğuk algınlığım vardı.

A: Oh, gute Besserung! Bist du jetzt noch krank?
Ah, geçmiş olsun! Şimdi hâlâ hasta mısın?

B: Nein, es geht mir besser. Ich fahre heute zur Arbeit, denn ich habe viel zu tun.
Hayır, daha iyiyim. Bugün işe gidiyorum, çünkü yapacak çok işim var.

A: Nimmst du den Bus?
Otobüse mi biniyorsun?

B: Nein, ich nehme das Fahrrad, weil der Bus immer zu spät kommt.
Hayır, bisiklete biniyorum, çünkü otobüs hep geç geliyor.

A: Bei diesem Wetter? Es regnet doch!
Bu havada mı? Yağmur yağıyor ama!

B: Das stimmt, aber ich muss pünktlich sein, weil ich um acht Uhr anfangen muss.
Doğru, ama dakik olmalıyım, çünkü saat sekizde başlamak zorundayım.

A: Dann fahr vorsichtig!
O zaman dikkatli sür!

B: Danke, bis bald!
Teşekkürler, görüşürüz!

Türklerin sık yaptığı hatalar

• Yanlış: Ich bleibe zu Hause, weil ich bin krank. -> Doğru: Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. (Weil'den sonra fiil sona gider. Türkçede fiil zaten sonda olduğu için bunu kolay öğrenirsin; alışkanlıkla ana cümle sırası kullanma.)
• Yanlış: Ich kann nicht kommen, weil ich muss arbeiten. -> Doğru: ..., weil ich arbeiten muss. (Modal fiil çekimli olduğu için en sondadır.)
• Yanlış: Er ist müde, weil er steht früh auf. -> Doğru: Er ist müde, weil er früh aufsteht. (Ayrılabilen fiil yan cümlede birleşir.)
• Yanlış: Ich gehe ins Bett, denn ich müde bin. -> Doğru: Ich gehe ins Bett, denn ich bin müde. (Denn ana cümle kurar; fiil 2. sıradadır.)
• Yanlış: Weil ich müde bin, ich gehe ins Bett. -> Doğru: Weil ich müde bin, gehe ich ins Bett. (Yan cümle başa geçince ana cümlede fiil hemen virgülden sonra gelir.)
• Yanlış: Ich nehme dem Bus, weil er billig ist. -> Doğru: Ich nehme den Bus, weil er billig ist. (Nehmen Akkusativ ister: der Bus → den Bus. Hâl işareti artikelde görünür.)

Alıştırma

1. Boşluğu doldur: Ich lerne viel, weil ich morgen eine Prüfung ___ (haben).
2. Boşluğu doldur: Er bleibt zu Hause, weil er heute nicht arbeiten ___ (müssen).
3. Boşluğu doldur: Sie ist müde, weil sie früh ___ (aufstehen).
4. Artikel seç: Ich nehme ___ Bus, weil er billig ist. (der / den / dem)
5. Doğru şıkkı seç: a) Ich esse, weil ich habe Hunger. b) Ich esse, weil ich Hunger habe. c) Ich esse, weil habe ich Hunger.
6. Çevir: Gelmiyorum, çünkü hastayım. (weil ile)
7. denn ile birleştir: Er geht ins Bett. Er ist müde.
8. Artikel seç: ___ Fahrrad ist neu. (Der / Die / Das)

Cevap Anahtarı

1. habe (weil ich morgen eine Prüfung habe)
2. muss (weil er heute nicht arbeiten muss)
3. aufsteht (weil sie früh aufsteht)
4. den (der Bus → Akkusativ: den Bus)
5. b) Ich esse, weil ich Hunger habe.
6. Ich komme nicht, weil ich krank bin.
7. Er geht ins Bett, denn er ist müde.
8. Das (das Fahrrad)

Telaffuz ipucu

• w ve ei: Almanca'da w, Türkçedeki v gibi okunur; ei ise ay sesini verir. Bu yüzden weil kelimesi vayl diye okunur. Sakın veyl ya da uayl deme.
• ä: Erkältung kelimesindeki ä, Türkçedeki e sesine yakındır (kelimenin ilk hecesindeki e gibi açık). a gibi okuma.
• ü ve ch: müde ve Prüfung kelimelerindeki ü, Türkçedeki ü ile aynıdır. ich ve Wetter gibi kelimelerde ch yumuşaktır: dilini damağa yaklaştırıp hafifçe h gibi üfle. Kelimenin sonundaki -er ise ır gibi, çok kısa okunur (Wetter: vetır).

Bu dersin artikelli kelimeleri

• der Bahnhof, die Bahnhöfe
• die Erkältung, die Erkältungen
• das Wetter
• die Prüfung, die Prüfungen
• der Bus, die Busse
• das Auto, die Autos
• das Fahrrad, die Fahrräder
• das Geld
• die Zeit
• der Hunger
• die Party, die Partys
• der Regen
• das Brot, die Brote

Özet: weil = yan cümle = fiil sonda. denn = ana cümle = fiil 2. sırada. Bir sonraki derste yan cümle yapını başka bağlaçlarla pekiştireceksin; bugünkü kalıbı birkaç kez yüksek sesle tekrar et.