Kulak Eğitimi: Karşılaştırmalı Dinleme ve Kendi Dinleme Rotan

Süre: 12 dk

Giriş

Yedi ders boyunca türleri, çalgıları ve eserleri tanıdık. Şimdi sıra en önemli aletinde: kulağında. Müzik dinlemek, kulağa gelen sesi almaktan fazlasıdır. Dinlemek bir beceridir ve tıpkı bir dil gibi çalıştıkça gelişir. Bu son derste iki dünyayı yan yana koyacak, benzerlikleri ve farkları yakalamayı deneyecek, sonra da kendi dinleme rotanı çizeceğiz.

Bunun bugünle bağı çok yakın. Telefonundaki çalma listesi seni bir yere götürüyor ama nereye gittiğini bilmiyorsan sürükleniyorsun demektir. Bilinçli dinleyen kişi ise hem eski bir peşrevden hem bir senfoniden hem de bir caz parçasından daha fazla keyif alır.

Bilmen gerekenler

Karşılaştırmalı dinlemede aynı soruları iki esere de sorarız. Aşağıdaki tablo bu soruların kısa bir özeti. Tablodaki ayrımlar genel eğilimleri gösterir. Her eser bu kalıba uymaz, istisnalar çoktur.

• Makam: Yalnızca bir dizi değil, ezginin nasıl ilerleyeceğini belirleyen bir yol haritasıdır.
• Usul: Ritmin vuruşlarla kurulan kalıbıdır.
• Tını: Bir sesin rengi. Kemanla neyi aynı notada çalsan bile farkı tınıdan anlarsın.
• Dinleme günlüğü: Dinlediğin eserler hakkında kısa notlar tuttuğun defter ya da dosya.

Anlatım

Bir sınıfta iki öğrenci aynı şarkıyı dinleyip birbirinden çok farklı şeyler duyabilir. Biri melodiyi, diğeri sözleri, bir başkası da davulun yaptığı küçük oyunları fark eder. Kulak eğitimi, bu dikkatin yönünü seçebilmektir. Bir eseri birkaç kez dinleriz ve her seferinde tek bir şeye odaklanırız.

Önerdiğimiz yöntem üç dinlemeden oluşur. İlk dinlemede hiçbir şey aramadan sadece dinle ve ne hissettiğini not al. İkincisinde ritme odaklan: içinden tempo tutabiliyor musun, vuruşlar düzenli mi yoksa şaşırtıcı mı? Üçüncüsünde tınıya bak: hangi çalgıları ayırt edebiliyorsun, ezgiyi kim taşıyor, kim eşlik ediyor?

İki dünyayı karşılaştırırken acele hüküm vermemek gerekir. Batı müziği ile Türk müziği çoğu zaman ayrı ayrı anlatılır, oysa birbirlerine dokundukları noktalar da var. Mozart'ın piyano sonatındaki meşhur Türk marşı (Rondo alla turca) dönemin Avrupa'sında Osmanlı mehter müziğine duyulan ilginin izini taşır. Yirminci yüzyılda ise caz müzisyeni Dave Brubeck, 1959 tarihli Time Out albümünde yer alan 'Blue Rondo à la Turk' parçasında 9/8'lik aksak ritimlerden esinlendiğini söylemiştir. Yani kulaklar sınırları hep aşmıştır.

Türk müziğinde ise Buhurizade Mustafa Itri (yaklaşık 1640-1711) ve Hamamizade İsmail Dede Efendi (1778-1846) gibi büyük bestekârların eserleri, makam müziğinin inceliğini gösterir. Bunları dinlerken ezginin nerede yükselip nerede karar verdiğini, yani makamın seyrini izlemek güzel bir egzersizdir. Batı tarafında ise bir Beethoven senfonisinde temanın farklı çalgı gruplarında dolaşmasını, sesler üst üste bindikçe dokunun nasıl kalınlaştığını dinleyebilirsin.

Bu iki dinleme deneyimi arasında değer sıralaması yoktur. Biri diğerinden 'daha ileri' değildir. Farklı sorulara farklı cevaplar veren iki ayrı müzikal düşünme biçimidir. Batı müziği seslerin dikey buluşmasında, yani armonide zenginleşmiş; Türk müziği ise tek bir ezginin ince ayrıntılarında, süslemelerinde ve ses aralıklarının inceliğinde derinleşmiştir.

Yakın okuma / örnek

Şimdi küçük bir deney yapalım. İki parça seç: biri Batı klasik müziğinden, biri Türk sanat ya da çalgı müziğinden olsun. Örneğin bir Beethoven senfonisinin ilk bölümü ile bir Itri ya da Dede Efendi eseri, ya da bir ney taksimi. Ardından günlüğüne şu tabloyu çiz ve doldur.

• Eser ve dinleme tarihi: Hangi eseri, ne zaman dinledin?
• İlk his: Tek kelimeyle nasıl hissettirdi?
• Ritim: Düzenli mi, şaşırtıcı mı? Yürüyerek eşlik edebildin mi?
• Tını: Kaç çalgı duydun, hangilerini tanıdın?
• Doku: Tek bir ezgi mi vardı, yoksa aynı anda birden çok ses mi?
• Bir cümlelik yorum: Bu eser bana ne anlattı?

Yorum kısmında doğru ya da yanlış cevap yok. Önemli olan duyduğunu kendi sözcüklerinle ifade edebilmen. 'Ney taksimi bana nefes gibi geldi, sanki ses bir yere varmak istemeden yürüyordu' demek, çok değerli bir dinleme notudur. Birkaç hafta sonra günlüğüne dönüp baktığında kulağının nasıl geliştiğini kendi gözünle göreceksin.

Sık karıştırılanlar

• Makam ile gam aynı şey değildir. Gam bir ses dizisidir, makam ise dizinin yanında seyir, durak ve karakter de taşır.
• Usul ile tempo farklıdır. Usul vuruşların düzenidir, tempo ise ne kadar hızlı gidildiğidir.
• Tek seslilik, 'basit' demek değildir. Türk müziğinin inceliği ezginin süslemelerinde ve ses aralıklarındadır.
• Bilmek zorunda değilsin. Müziği sevmek için teori bilmek gerekmez; teori yalnızca duyduğunu adlandırmana yardım eder.
• Karşılaştırmak yarıştırmak değildir. Amaç hangisinin üstün olduğunu bulmak değil, farkları görüp ikisinden de keyif almaktır.

Kendini sına

1. Karşılaştırmalı dinlemede önerilen üç dinlemenin odakları nelerdir?
2. Türk müziğinde ezginin yolunu belirleyen kavrama ne ad verilir?
3. Usul ile ölçü arasındaki genel eğilim farkını bir cümleyle söyle.
4. Mozart'ın Rondo alla turca'sı hangi müzik kültürüne duyulan ilginin izini taşır?
5. Dinleme günlüğünde neden 'bir cümlelik yorum' yazmak faydalıdır?

Cevaplar

1. İlkinde serbest dinleme ve his, ikincisinde ritim, üçüncüsünde tını.
2. Makam.
3. Batı müziğinde ölçü daha kısa kalıplarla, Türk müziğinde usul çoğu zaman daha uzun ve çeşitli döngülerle kurulur.
4. Osmanlı mehter müziğine.
5. Duyduğunu kendi sözlerinle ifade etmeyi öğretir, kulağının zaman içindeki gelişimini görmeni sağlar.

Kapanış: Sekiz ders boyunca müziği dinlemenin bir keşif olduğunu gördük. Artık elinde bir yöntem, bir günlük ve kendi rotanı çizmek için gereken merak var. Bu hafta iki farklı eser seç, üç kez dinle ve notlarını al. Rotan, yürüdükçe belirginleşecek. İyi dinlemeler!