Dinlemek ile Duymak Arasındaki Fark

Hoş geldin! Bu kursta sekiz ders boyunca müziğe kulak vermeyi, klasik Batı müziğinden Türk müziğine uzanan bir yolda türleri, çalgıları ve eserleri tanımayı öğreneceğiz. Müzik bilgisi gerekmiyor; yalnızca merak ve iki kulak yeterli. İlk dersimiz, sonrasındaki her şeyin temeli: dinlemek ile duymak arasındaki fark.

Giriş

Sabah kalkıyorsun, telefonda bir çalma listesi açıyorsun. Yürürken, çalışırken, yemek yaparken müzik arkada akıp gidiyor. Peki gün sonunda hangi şarkının ikinci kıtasında ritmin değiştiğini, hangi çalgının araya girdiğini söyleyebilir misin? Çoğumuz söyleyemeyiz. Bunun nedeni müziğe ilgisiz olmamız değil; müziği çoğu zaman bir fon olarak, yani duvar kâğıdı gibi kullanmamızdır.

Bugün müziğe erişmek tarihte hiç olmadığı kadar kolay. Ama erişim kolaylaştıkça dikkat azaldı. Bir konser salonunda ya da bir meyhane köşesinde, bir sazın ilk teli tıngırdadığında herkesin sustuğu anlar vardı; şimdi ise bir şarkıyı birkaç saniye dinleyip geçebiliyoruz. Bu ders, o dikkati geri kazanmanın yollarını gösteriyor. İyi haber şu: dinlemek doğuştan gelen bir yetenek değil, çalıştıkça gelişen bir beceri. Tıpkı okumak gibi.

Bilmen gerekenler

Önce birkaç kavramı netleştirelim. Bunlar kursun geri kalanında da işimize yarayacak.

Bir de Aaron Copland'ı tanıyalım. Bu Amerikalı besteci, 1939'da What to Listen for in Music (Müzikte Neye Kulak Vermeli) adlı bir kitap yayımladı. Copland, bir müziği üç düzlemde dinleyebileceğimizi söyler: duyusal düzlem (sesin güzelliğine kapılmak), anlamsal düzlem (müziğin bize duygu ya da hava olarak ne anlattığı) ve salt müzikal düzlem (notaların, ezginin, ritmin nasıl kurulduğu). Çoğumuz ilk iki düzlemde yaşarız; üçüncüsüne geçmek ise dinleme becerisinin asıl kapısıdır.

Anlatım

Duymak ile dinlemek arasındaki fark, aslında kulakla değil, dikkatle ilgilidir. Kulağımız uyurken bile çalışır; bu yüzden gece bir kapının gıcırtısıyla uyanabiliriz. Yani duymak bir bakıma bizim elimizde değil. Dinlemek ise bir seçimdir: “Şimdi bu sese odaklanıyorum” demektir.

Bir örnek düşün. Kalabalık bir salonda birisiyle konuşurken çevrede onlarca sohbet vardır, ama sen yalnızca karşındakini “dinlersin”. Beynin geri kalan sesleri geriye iter. Müzikte de aynı şeyi yapabiliriz: bir parçada aynı anda birçok şey olur, biz de bunlardan birini seçip peşine düşebiliriz. Bu kez davulu izle, sonra bas sesi, sonra melodiyi. Aynı parça her seferinde biraz farklı bir hikâye anlatır.

Müziği fon yapmanın kötü bir şey olduğunu söylemiyoruz. Çalışırken müzik açmak, yolculukta kulaklık takmak çok doğal. Sorun, yalnızca o şekilde dinlemekte. Hiç kitap okumadan sadece kitapların özetlerini dinleyen biri edebiyatı tanıyamaz; müziği de yalnızca arkada bırakan kişi onun derinliğine varamaz.

Bu noktada sessizliğe de değinmek gerek. 1952'de Amerikalı besteci John Cage, 4'33" adlı parçasını tanıttı. Piyanist sahneye çıkar, dört dakika otuz üç saniye boyunca neredeyse hiç ses çıkarmaz. Yani parçanın “müziği” salondaki öksürükler, kıpırdanmalar, dışarıdan gelen seslerdir. Cage'in amacı, tam sessizliğin aslında var olmadığını ve çevremizdeki seslere de kulak verebileceğimizi göstermekti. Bu parçayı beğenmek zorunda değilsin; ama bize bir şey öğretiyor: dinlemek, sesin “müzik” sayılıp sayılmadığına bakmadan dikkat vermektir.

Türk müziği geleneğinde de dinleme ayrı bir kültürdür. Örneğin taksim, bir çalgıcının belli bir makamın içinde, ölçüsüz ve doğaçlama biçimde ezgiyi gezdirmesidir. Onu dinlemek için ritmi ya da sözü beklemek yerine, ezginin nasıl yavaş yavaş açıldığını, hangi seslerde duraklayıp hangi seslere yöneldiğini izlemek gerekir. Kısacası farklı müzikler farklı dinleme biçimleri ister; bu kursta bunları tek tek deneyeceğiz.

Yakın okuma / örnek

Şimdi küçük bir deney yapalım. Elinde, tanıdığın ama çok sık dinlemediğin bir parça olsun. Kursta sonraki derslerde ele alacağımız türlerden bir örnek de seçebilirsin; ama bu deney için özellikle Maurice Ravel'in Boléro'su (1928) çok uygun, çünkü yapısı son derece açık.

Boléro'da temelde iki ezgi vardır ve bunlar baştan sona tekrar edilir. Değişen şey, kimin çaldığı ve ne kadar kalabalık çalındığıdır. Parça çok hafif başlar: küçük davulun ritmi ve tek bir çalgının ezgisi. Sonra çalgılar sırayla girer, ses yavaş yavaş kalınlaşır ve parça büyük bir orkestra gürlemesine ulaşır. Yani müzikal “olay” ezgide değil, rengin ve gücün değişmesindedir.

Şöyle dinle:

• İlk dakika: Sadece ritmi izle. Küçük davul hiç durmadan aynı kalıbı çalar. Sen de onu takip edebiliyor musun?
• Ortalarda: Ezgiyi kimin çaldığını tahmin etmeye çalış. Çalgı değiştiğinde parmağını kaldır.
• Sonlara doğru: Sesin nasıl kalabalıklaştığını hisset. Bu “büyüme” senin içinde bir gerilim yaratıyor mu?

Yorum: Parçayı ilk dinlediğinde “hep aynı şey çalıyor” diyebilirsin. Dikkatle dinlediğinde ise aynı şeyin hiç aynı kalmadığını fark edersin. İşte duymak ile dinlemek arasındaki fark tam olarak budur: ilkinde tekrar görürsün, ikincisinde dönüşümü görürsün.

Üç dakikalık dinleme alıştırması

• Telefonunu sessize al, bildirimleri kapat.
• Kısa bir parça seç ve gözlerini kapat.
• Sonra kendine üç soru sor: Kaç çalgı var? Tempo hızlanıyor mu, yavaşlıyor mu? Parça bende hangi havayı uyandırıyor?
• Bitince bir cümleyle yaz. Yazmak, dinlediğini sabitler.

Sık karıştırılanlar

• “Duymak ile dinlemek aynı şeydir.” Değildir. Duymak kendiliğinden olur, dinlemek dikkat ve çaba ister.
• “Müziği anlamak için müzik bilgisi şarttır.” Bilgi dinlemeyi zenginleştirir ama ön koşul değildir. Merak ve dikkat ile başlanır, bilgi yolda gelir.
• “Fon müziği kötüdür.” Hayır; fon olarak kullanmak sorun değil. Sorun, müziğin yalnızca fon olarak kalmasıdır.
• “Sessizlik müzikte boşluktur.” Çoğu zaman tersi doğrudur: duraklar ve sessizlikler ezginin anlam kazanmasına yardım eder.
• “Bir parçayı bir kez dinlemek yeter.” İyi bir eser her dinlemede yeni bir ayrıntı gösterir; bu yüzden tekrar dinlemek bir zaman kaybı değil, derinleşmedir.

Kendini sına

• 1. Duymak ile dinlemek arasındaki temel fark nedir?
• 2. Aaron Copland'a göre müziği dinlemenin üç düzlemi hangileridir?
• 3. John Cage'in 4'33" adlı parçası bize dinleme hakkında ne düşündürmeyi amaçlar?
• 4. Boléro'yu dikkatle dinleyen biri, parçada nelerin değiştiğini fark eder?
• 5. Taksim gibi ölçüsüz bir doğaçlamayı dinlerken neye dikkat etmek gerekir?

Cevaplar

• 1. Duymak kendiliğinden gerçekleşen bir algıdır; dinlemek ise dikkati bilerek sese yöneltmektir ve çaba ister.
• 2. Duyusal düzlem (sesin güzelliği), anlamsal düzlem (müziğin anlattığı duygu ya da hava) ve salt müzikal düzlem (ezginin, ritmin, yapının kuruluşu).
• 3. Tam bir sessizliğin aslında var olmadığını ve çevremizdeki seslere de dikkat verebileceğimizi düşündürmeyi amaçlar.
• 4. Ezgi ve ritim tekrar eder; değişen şey çalgıların sırayla girmesi, rengin ve ses gücünün giderek artmasıdır.
• 5. Ritim ya da söz beklemek yerine ezginin nasıl açıldığına, hangi seslerde durup hangi seslere yöneldiğine dikkat edilir.

Bir sonraki derste, müziğin temel yapı taşlarını, yani ezgi, ritim ve armoni gibi kavramları tanıyacağız. O zamana kadar günde yalnızca üç dakika, tek bir parçayı bütün dikkatinle dinlemeyi dene. Küçük bir alışkanlık, büyük bir fark yaratır.