Müziğin Yapı Taşları: Ritim, Ezgi, Armoni ve Tını

Süre: yaklaşık 12 dk

Giriş

İlk derste müzik dinlemenin bir beceri olduğunu, kulağın da kas gibi çalıştıkça geliştiğini konuştuk. Şimdi o kulağa bir harita veriyoruz. Bir parçayı dinlerken "güzel" ya da "hüzünlü" demenin ötesine geçmek istiyorsak, sesin hangi bileşenlerden kurulduğunu bilmemiz gerekir. Tıpkı bir yemeği tadıp içindeki baharatları ayırt etmeye çalışmak gibi.

Bu bileşenler dört ana başlıkta toplanır: ritim (zaman), ezgi (birbiri ardına gelen sesler), armoni (aynı anda duyulan sesler) ve tını (sesin rengi). Bunlara tempo ve dinamik de eşlik eder. Bir halk türküsünü de bir senfoniyi de bir film müziğini de aynı dört başlıkla okuyabilirsiniz. Bugün bu başlıkları öğrenecek, sonraki derslerde çalgılara, türlere ve eserlere bakarken hep bu haritayı kullanacağız.

Bilmen gerekenler

Önce kavramları kısaca yan yana koyalım. Ardından her birini gündelik örneklerle açacağız.

Kısa bir not: müzikte pek çok terim İtalyancadır. Piano "yumuşak", forte "güçlü" demektir. Allegro canlı, adagio ağır bir hızı anlatır. Bunları ezberlemek şart değil. Ama bir konser programında görünce tanımak keyif verir.

Anlatım

Ritimle başlayalım, çünkü müziğin en eski ve en bedensel öğesi odur. Ayağınızla tempo tuttuğunuzda aslında vuruşu hissedersiniz. Vuruşlar düzenli bir nabız gibi akar. Ritim ise bu nabzın üzerine yerleşen uzun ve kısa seslerin desenidir. Bir türküyü ya da marşı dinlerken hangi sesin uzayıp hangisinin kısa kaldığına dikkat ederseniz ritmi duymaya başlarsınız. Hız, yani tempo, aynı ezginin bile havasını değiştirir. Aynı ninni hızlandırılırsa neşeli bir oyun havasına dönüşebilir. Bu yüzden tempo, dinleyicinin ruh halini en çabuk etkileyen araçlardan biridir.

Vuruşlar genellikle gruplar halinde toplanır. Marşta iki ya da dört, valste üçlü bir sallanma hissedilir. Türk müziğinde bu gruplara usul denir. Örneğin sofyan dört zamanlı, düyek sekiz zamanlı, aksak ise dokuz zamanlı bir usuldür. Aksak usulünün dokuz vuruşu eşit bölünmez, kısa ve uzun gruplar halinde birbirini izler. Bu yüzden ritim adeta "topallıyormuş" gibi, ama çok çekici bir biçimde akar. Kulak bir kez alışınca bu düzensiz görünen düzeni sevmeye başlar.

İkinci öğe ezgidir. Ezgi, bir parçayı hatırladığımızda aklımıza gelen çizgidir. Duş alırken mırıldandığımız şey ezgidir. Ezgi seslerin yükselip alçalmasıyla, yani perdelerin dizilişiyle oluşur. Bazen küçük adımlarla ilerler, bazen büyük sıçramalar yapar. Bazen bir soru gibi yukarıda askıda kalır, bazen bir cevap gibi aşağıda dinlenir. İyi bir ezgi dinleyiciye bir cümle dinliyormuş hissi verir. Başı, ortası ve sonu vardır.

Üçüncü öğe armonidir. Ezgi tek bir çizgiyse, armoni onun altını dolduran çok seslilik boyutudur. Aynı anda birkaç ses birlikte çalındığında akor oluşur. Örneğin bir piyanoda do, mi ve sol seslerine aynı anda basıldığında do majör akoru duyulur. Akorlar art arda dizildiğinde parçanın "gidişatı" oluşur. Bazıları gerilim yaratır, bazıları çözülme ve dinlenme hissi verir. Armoni özellikle Batı klasik müziğinin belirgin özelliklerinden biridir. Geleneksel Türk müziğinde ise ezgi ön plandadır. Çalgılar genellikle aynı ezgiyi izler ya da onu süsler. Bu bir eksiklik değil, farklı bir müzikal düşünme biçimidir. Bu ayrımı ilerleyen derslerde daha ayrıntılı göreceğiz.

Dördüncü öğe tınıdır. Aynı notayı bir kemanda, bir flütte ve bir insan sesinde çalsanız da söyleseniz de üçünü kolayca ayırt edersiniz. Perde ve şiddet aynı olsa bile fark duyulur. İşte bu farka tını denir. Bir çalgının malzemesi, sesi üretme biçimi (üflemek, yaylamak, telini çekmek, vurmak) tınıyı belirler. Ney'in hışırtılı ve nefesli sesi ile piyanonun berrak, vurmalı sesi bu yüzden tamamen başka dünyalara aittir. Dinlemeyi öğrenmek, kısmen tınıları tanımayı öğrenmektir.

Son olarak dinamik devreye girer. Müzik hep aynı gürlükte akmaz. Sesin yavaş yavaş artmasına crescendo, azalmasına diminuendo denir. Dinamik, parçaya nefes aldırır ve duyguyu şekillendirir. Bir fısıltıdan sonra gelen ani gürleme sizi yerinizden sıçratabilir. Bu tesadüf değil, besteciler bunu bilerek kullanır.

Yakın okuma / örnek

Bu öğelerin nasıl birlikte çalıştığını görmek için Maurice Ravel'in 1928 tarihli Bolero adlı orkestra eserini düşünelim. Parça, dinleyiciyi neredeyse tek bir hile ile büyüleyen nadir örneklerdendir. O hile şudur: ritim ve ezgi bakımından çok az şey değişir, ama diğer öğeler sürekli değişir.

• Ritim: Bir küçük davul baştan sona aynı ritim desenini tekrar eder. Bu, parçanın değişmeyen nabzıdır.
• Ezgi: Ana ezgi ve ona eşlik eden ikinci bir ezgi defalarca tekrar edilir. Dinleyici birkaç dakika içinde bunları ezberler.
• Tını: Ezgiyi her seferinde farklı bir çalgı ya da çalgı grubu üstlenir. Aynı cümle önce bir çalgıdan, sonra bir başkasından duyulur. Kulak, aynı ezginin değişen renklerini fark eder.
• Dinamik: Parça çok yumuşak başlar ve sürekli bir crescendo ile büyür. Sonunda orkestranın tamamı gürleyerek çalar.
• Armoni: Ezginin arkasındaki akorlar da katman katman zenginleşir. Böylece ses giderek dolgunlaşır.

Yorum şu: Bolero'yu dinlerken "Ne oluyor?" diye sorarsanız cevap tınıda ve dinamikte gizlidir. Ezgi değişmez ama sürekli yeni giyinir. Bu örnek, dört öğenin ayrı ayrı değil, birbirini etkileyerek çalıştığını gösterir. Bir öğeyi sabit tutup diğerlerini oynatınca müzik bambaşka bir gerilim kazanır. Dinlerken bir deneme yapın: bu kez yalnızca davula, ikinci kez yalnızca hangi çalgının ezgiyi taşıdığına, üçüncü kez yalnızca sesin ne kadar büyüdüğüne odaklanın.

Sık karıştırılanlar

• Ritim ile tempo: Tempo müziğin ne kadar hızlı aktığıdır. Ritim ise seslerin uzun ve kısa olarak dizilişidir. Aynı ritim yavaş ya da hızlı çalınabilir.
• Ezgi ile armoni: Ezgi tek tek peş peşe gelen seslerdir, yatay bir çizgidir. Armoni aynı anda duyulan seslerdir, dikey bir yapıdır. Kabaca, mırıldanabildiğiniz kısım ezgi, arkasındaki dolgu armonidir.
• Tını ile perde: Perde sesin ince ya da kalın oluşudur. Tını ise sesin rengidir. Aynı perdedeki iki çalgı farklı tınıya sahip olabilir.
• Dinamik ile tempo: Müzik güçlü çalındı diye hızlı, yumuşak çalındı diye yavaş olmak zorunda değildir. Şiddet ve hız birbirinden bağımsız iki ayardır.
• "Armoni yoksa müzik eksiktir" düşüncesi: Bu doğru değil. Birçok müzik geleneği ezgi ve ritme dayanır. Armoninin olmaması bir eksiklik değil, farklı bir tercihtir.

Kendini sına

1. Bir müziğin hızına ne ad verilir?
2. Aynı anda çalınan birkaç sesin oluşturduğu yapıya ne denir? Bir örnek verin.
3. Aynı notayı hem kemanda hem flütte çalınca aradaki farkı hangi kavram açıklar?
4. Sesin giderek yükselmesine müzikte ne ad verilir?
5. Türk müziğinde vuruş gruplarına ne ad verilir? Bir örnek söyleyin.

Cevaplar

1. Tempo. Yavaş ya da hızlı akışı anlatır.
2. Akor (armoni). Örneğin do, mi ve sol seslerinin birlikte çalınmasıyla oluşan do majör akoru.
3. Tını. Sesin rengi ve karakteri, perde ve şiddet aynı olsa bile çalgıları ayırt etmemizi sağlar.
4. Crescendo. Tersi olan azalmaya diminuendo denir.
5. Usul. Örnekler: sofyan (dört zamanlı), düyek (sekiz zamanlı) ve aksak (dokuz zamanlı).

Bir sonraki derste bu yapı taşlarını gerçek çalgılar ve seslendirme biçimleri üzerinde izleyeceğiz. Bugün öğrendiğiniz dört kavram, orada tanıyacağınız her ses için elinizdeki not defteri olacak.