Modern ve Çağdaş Felsefe: Varoluş, Dil ve Yapay Zekâ Çağı

Giriş

Kursun son durağına geldik. Sokrates’in Atina sokaklarında sorduğu “nasıl yaşamalı?” sorusu, yirmi beş yüzyıl sonra hâlâ masadadır. Değişen şey, soruyu sorduğumuz dünyadır: Tanrı’yla ilgili kesinlikler sarsılmış, bilim ve teknoloji hayatın her köşesine girmiş, bir de konuşabilen makineler çıkmıştır.

Bu derste üç düşünürün kapısını aralayacağız. Nietzsche değerlerin çöküşünü, Sartre insanın kendi anlamını yaratma yükünü, Wittgenstein ise dilin düşünceyi nasıl biçimlendirdiğini anlattı. Sonra bu fikirlerin bugün, yapay zekâ çağında bize ne söylediğine bakacağız.

Bilmen gerekenler

Önce kısa bir harita çıkaralım. Tarihler ve eser adları kesindir; yorumlar ise her zaman tartışmaya açıktır.

• Nihilizm: Hayatın kendiliğinden bir anlamı ve değeri olmadığı düşüncesi.
• Varoluşçuluk: İnsanın hazır bir doğayla değil, seçimleriyle var olduğunu savunan yaklaşım.
• Dil oyunu: Wittgenstein’ın, sözcüklerin farklı bağlamlarda farklı kurallarla işlediğini anlatmak için kullandığı kavram.
• Turing testi: Bir makinenin, yazışma yoluyla insandan ayırt edilemeyecek cevaplar verip veremeyeceğini soran düşünce deneyi.

Anlatım

On dokuzuncu yüzyılın sonunda Avrupa’da eski dünya çatırdıyordu. Bilim ilerliyor, kiliselerin toplum üzerindeki ağırlığı azalıyordu. Nietzsche bu değişimi çıplak bir cümleyle duyurdu: Tanrı öldü. Bunu bir sevinç çığlığı sanmak yanlıştır. Şen Bilim’de (1882) bu sözü söyleyen kişi, olayın ağırlığını henüz kimsenin kavramadığını görüp dehşete düşer. Nietzsche’ye göre asıl tehlike, insanların eski değerlerin dayanağı kalmadığı hâlde onlara alışkanlıkla tutunmasıydı. Çözüm olarak kendi değerlerini yaratabilen, “üstinsan” adını verdiği bir yönelimi önerdi. Hayatı, tekrar tekrar yaşamayı isteyebileceğin bir şey olarak sevmeyi de “ebedî dönüş” düşüncesiyle sınamaya çağırdı.

Nietzsche’nin açtığı boşluğu yirminci yüzyılda iki dünya savaşının yıkımı daha da görünür kıldı. Sartre ve arkadaşları, Paris’te bu boşlukla yüzleşen bir kuşaktı. Sartre’ın en bilinen cümlesi, varoluşun özden önce geldiğidir. Bir kâğıt kesici, yapılmadan önce zihinde bir amaca sahiptir. İnsan ise önce vardır, sonra yaptıklarıyla kim olduğunu belirler. Bu, hem özgürleştirici hem ağırdır: Kendimi “ben böyleyim” ya da “şartlar böyle” diyerek aklamak, Sartre’a göre bir kaçıştır. Buna “kötü niyet” adını verdi. Sartre’ın yakın çalışma arkadaşı Simone de Beauvoir da bu özgürlük düşüncesini Kadın İkinci Cins’te (1949) toplumsal koşulların incelenmesine taşıdı.

Aynı yıllarda felsefenin bir başka kolu, sorunun başka bir yerine bakıyordu: dil. Wittgenstein, ilk kitabı Tractatus’ta (Almancası 1921) dilin dünyanın bir tür resmi olduğunu düşündü. Kitabın sonunda, anlatılamayan şey karşısında susmak gerektiğini söyledi. Sonra kendi kitabını eleştirdi. Ölümünden sonra yayımlanan Felsefi Soruşturmalar’da (1953) anlamın, bir sözcüğün dünyadaki karşılığında değil, insanların onu birlikte nasıl kullandığında yattığını savundu. “Su!” sözcüğü, çölde bir yardım çağrısı, laboratuvarda bir sipariş, tiyatroda bir replik olabilir. Her biri ayrı bir dil oyunudur.

Bu üç ismi aynı çatı altına almak kolay değildir. Nietzsche ve Sartre insanın nasıl yaşayacağını sorar; Wittgenstein ise çoğu felsefi sorunun, dilin yanlış kullanılmasından doğduğunu düşünür. Yine de ortak bir noktaları var: hiçbiri hazır bir cevabı sırtımıza yüklemez. Hepsi bizi kendi düşünme sorumluluğumuzla baş başa bırakır.

Bugün bu sorular yeni bir kılıkta geri geliyor. Alan Turing 1950’de “makineler düşünebilir mi?” sorusunu, tartışılması güç bir soru olarak bırakıp bir oyuna çevirmeyi önerdi: Yazışan iki taraftan hangisinin makine olduğunu ayırt edebilir misin? Bugünün dil modelleri, Wittgenstein’ın öğrettiğini hatırlatıyor: Anlam kullanımda ortaya çıkıyorsa, bir makinenin dili “kullanması” ne anlama gelir? John Searle’ün 1980’de önerdiği “Çin odası” düşünce deneyi ise karşı çıkar: Kuralları izleyerek doğru cevaplar üretmek, anlamak demek olmayabilir. Bu tartışma bitmiş değildir; filozoflar ve bilim insanları farklı yerlerde duruyor.

Teknoloji çağında Sartre’ın özgürlük sorusu da yeniden önem kazanıyor. Algoritmalar bize ne izleyeceğimizi, neyi okuyacağımızı öneriyor. Kararlarımızı ne kadar biz veriyoruz, ne kadarını alışkanlıklarımıza ve önerilere bırakıyoruz? Nietzsche’nin sorusu da yerinde duruyor: Değerlerimizi biz mi seçiyoruz, yoksa çoğunluğun yönüne mi akıyoruz?

Yakın okuma / örnek

Wittgenstein’ın Tractatus’unun son önermesi, felsefe tarihinin en çok alıntılanan cümlelerinden biridir. Özetle, üzerinde konuşulamayan şey hakkında susmak gerekir der. Bu cümleyi iki türlü okumak mümkündür.

Birinci okuma şöyledir: Ahlak, din, güzellik gibi konular anlamsızdır, boşuna söz söylemeyelim. Ama Wittgenstein’ın kendi yaşamı ve yazışmaları, bu alanları hiç de değersiz saymadığını gösteriyor. İkinci okuma daha ilgi çekicidir: Bazı şeyler sözle anlatılmaz, ancak yaşanarak gösterilir. Buna göre sessizlik, bir hiçlik değil; dilin sınırına saygıdır. Yorumcular bu noktada ayrışır; kesin bir tek doğru okuma yoktur.

Bunu bugüne bağlayalım. Bir yapay zekâ sohbet programı, aşkı ya da yası mükemmel cümlelerle anlatabilir. Ama o cümlelerin arkasında bir yaşantı var mı? Wittgenstein’ın “gösterme ve söyleme” ayrımı, bu soruyu sormamıza yardımcı olur: Söylenebilenle yaşanan aynı şey midir?

Sık karıştırılanlar

• “Tanrı öldü” bir ateist sloganı değildir. Nietzsche bunu, bir kültürün temel dayanağının çözülmesini tespit ederek söyler; ardından gelen boşluktan endişe duyar.
• Üstinsan, üstün ırk demek değildir. Nietzsche’de bu kavram, kendi değerlerini yaratabilen bir insanlık ideali için kullanılır; Nazilerin sonradan yaptığı çarpıtma, metinlerin kendisinden çıkmaz.
• Varoluşçuluk “hiçbir şeyin önemi yok” demek değildir. Sartre’a göre anlam hazır gelmez, ama biz onu seçimlerimizle yaratırız.
• Wittgenstein’ın iki dönemi vardır. Tractatus’taki dil anlayışı ile Felsefi Soruşturmalar’daki dil anlayışı birbirinden çok farklıdır; ikisini aynı görüş sanmak yanlıştır.
• Turing testi, bilinç testi değildir. Yalnızca davranışın ayırt edilip edilemediğine bakar; makinenin gerçekten anlayıp anlamadığını kanıtlamaz.

Kendini sına

1. Nietzsche “Tanrı öldü” sözünü hangi kitabında ilk kez öne çıkarır ve bu söz neyi anlatır?
2. Sartre’ın “varoluş özden önce gelir” cümlesi ne demektir?
3. Wittgenstein’ın “dil oyunu” kavramını bir örnekle açıkla.
4. Turing testi neyi ölçmeyi amaçlar ve Searle’ün Çin odası buna nasıl itiraz eder?
5. Bu kursta gördüğün bir düşünürden birini seç: Sokrates’in sorgulama yöntemi, bugünün algoritmalarıyla yaşadığımız bir soruna nasıl ışık tutabilir?

Cevaplar

1. Şen Bilim’de (1882). Söz, eski değerlerin dayanağının çözüldüğünü ve bunun büyük bir kriz olduğunu anlatır; basit bir kutlama değildir.
2. İnsanın önceden belirlenmiş bir doğayla doğmadığını, önce var olduğunu, sonra seçimleriyle kim olduğunu belirlediğini söyler.
3. Aynı sözcük, kullanıldığı bağlama göre farklı iş görür. Örneğin “Su!” çölde yardım çağrısı, sofrada sipariş, sahnede replik olabilir; anlam, kullanımın kurallarında ortaya çıkar.
4. Bir makinenin yazışmada insandan ayırt edilip edilemediğini sınar. Searle, kuralları izleyip doğru cevap üretmenin anlamak anlamına gelmediğini savunur.
5. Serbest cevap. İyi bir cevap, Sokrates’in “neden böyle düşünüyorsun?” sorusunu, öneri sistemlerinin bizi yönlendirmesine uygular ve bunun bir özgürlük meselesi olduğunu gösterir.

Kursu bitirirken şunu hatırla: Felsefe, ezberlenecek bir isim listesi değil; sorulacak soruların cesaretidir. Sokrates sorgulamayı, Platon ve Aristoteles sistemi, Descartes şüpheyi, Kant sınırları, Nietzsche ve Sartre özgürlüğü, Wittgenstein dili öğretti. Bugün yapay zekâyla yeni bir soru dönemine giriyoruz. Cevapları hazır bulamayacağız, ama soruyu nasıl soracağımızı artık biliyoruz.