📖 LGS Türkçe — Söz Sanatları ve Metin Türleri

📚 Söz Sanatları ve Metin Türleri konu anlatımı

1. Temel bilgiler
2. Çözümlü örnek 1
3. Çözümlü örnek 2
4. Sık yapılan hatalar
5. Sınavda nasıl sorulur?

Söz sanatları, bir sözü daha etkili ve güzel kılmak için sözcüklerin gerçek anlamının dışına çıkma yoludur. Metin türleri ise yazının amacına ve anlatış biçimine göre yapılan gruplamadır. Bu sınavda paragraf ve cümle yorumu soruları çıkar. Bu konuyu bilen öğrenci hem şiir hem düzyazı sorularında hızlı karar verir.

Temel bilgiler

• Benzetme: Bir şey, özellikleri bakımından başka bir şeye benzetilir. Dört öğesi vardır: benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı. Örnek: "Annem pınar gibi serindi." Burada benzeyen annem, benzetilen pınar, yön serinlik, edat "gibi"dir.
• Kişileştirme: İnsan olmayan varlığa insana özgü davranış verilir. Örnek: "Çınar ağacı rüzgârla dertleşiyordu."
• Konuşturma: Kişileştirilen varlık konuşturulur. Örnek: "Dere dedi ki: Beni kirletmeyin."
• Abartma: Bir özellik gerçekten fazla gösterilir. Örnek: "Yüz yıldır seni bekliyorum."
• Karşıtlık (tezat): Birbirine zıt kavramlar yan yana kullanılır. Örnek: "Gündüz gece gibi karanlıktı, dostlar düşman gibi bakıyordu." Burada gündüzle gece birbirine karşıtlık kurar.
• Öyküleyici metinler: Olay anlatır. Hikâye, roman, masal, fabl, destan bu gruptadır.
• Öğretici metinler: Bilgi verir ya da düşünce savunur. Makale, fıkra, deneme, sohbet, eleştiri, gezi yazısı, anı, biyografi, otobiyografi, mektup, günlük, haber metni ve röportaj örnektir.
• Şiir ve tiyatro: Şiir duyguyu ölçülü, ahenkli söyler. Tiyatro sahnede oynanmak için yazılır ve diyaloglarla ilerler.

Çözümlü örnek 1

Soru: "Sabah olunca güneş, dağların ardından yavaşça uyanıp bütün köye gülümsedi." cümlesinde hangi söz sanatı vardır? Neden?

Çözüm:
- Önce cümledeki eylemlere bakarım: "uyanmak" ve "gülümsemek".
- Bu eylemleri insan yapar. Cümlede ise güneş yapıyor.
- Güneş insan değildir, ama insan gibi davranıyor. Bu kişileştirmedir.
- Güneş konuşmadığı için konuşturma yoktur. "Gibi" gibi bir edat olmadığı için benzetme de yoktur.

Denetim: İnsana özgü iki eylem güneşe verilmiş ve konuşma yok. Cevap kişileştirmedir.

Çözümlü örnek 2

Soru: "Ortaokul yıllarında bir kış sabahı, öğretmenimiz sınıfa elinde bir saksıyla girmişti. O gün öğrendiğim şeyi hâlâ unutamam." parçası hangi metin türüne yakındır?

Çözüm:
- Anlatıcı "ben"dir. Yazar kendi yaşadığını anlatıyor.
- Olay geçmişte olmuş, yazar sonradan hatırlıyor.
- Tarih başlığı ve gün gün yazış yok, o hâlde günlük değil.
- Kurgusal kişi ve olay örgüsü yok, o hâlde hikâye değil.
- Yaşanmış bir olayın sonradan anlatılması anı türünün özelliğidir.

Denetim: Birinci kişi, geçmiş zaman ve yaşanmışlık var. Cevap anıdır.

Sık yapılan hatalar

• Hata: Her "gibi"yi benzetme saymak. Doğrusu: "Sen gibisi yok" cümlesinde bir şey başka bir şeye benzetilmiyor. Benzeyen ile benzetilen bulunmalı.
• Hata: Kişileştirme ile konuşturmayı karıştırmak. Doğrusu: Konuşturmada varlık söz söyler. Kişileştirmede yalnızca insan gibi davranır. Konuşturma varsa kişileştirme de vardır, ama soruda en uygun olan seçilir.
• Hata: Abartmayı her büyük sayıda aramak. Doğrusu: "Üç saattir bekliyorum" gerçekçi olabilir. Abartma, gerçeğin çok ötesine geçmelidir.
• Hata: Anı ile günlüğü karıştırmak. Doğrusu: Günlük olayın yaşandığı gün tarihle yazılır. Anı ise aradan zaman geçtikten sonra yazılır.
• Hata: Biyografi ile otobiyografiyi karıştırmak. Doğrusu: Biyografiyi başkası yazar, otobiyografiyi kişi kendisi yazar.

Sınavda nasıl sorulur?

• Soru tipleri: Altı çizili ifadede hangi söz sanatı var, hangisinde benzetme yok, hangi cümle konuşturma içerir, parçanın türü nedir ve bir türün özelliği hangisidir gibi sorular gelir.
• Dikkat: Önce cümlede kim ne yapıyor diye sor. Sonra seçeneklerdeki sanatın tanımına uyup uymadığını kontrol et. "Değildir" ve "yoktur" kökleri sık tuzaktır.
• Metin türü sorusunda: Anlatıcının kim olduğuna, zamana ve amaca bak. Amaç olay anlatmaksa öyküleyici, bilgi ya da düşünceyse öğreticidir.
• Süre: Bir soruya yaklaşık bir dakika ayır. Tanımı biliyorsan söz sanatı sorusu yarım dakikada çözülür.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.