📖 LGS Türkçe — Fiilde Çatı

📚 Fiilde Çatı konu anlatımı

1. Temel bilgiler
2. Çözümlü örnek 1
3. Çözümlü örnek 2
4. Sık yapılan hatalar
5. Sınavda nasıl sorulur?

Fiilin çatısı, cümlede işi kimin yaptığını ve işin kime geçtiğini gösterir. Çatı fiile gelen eklerle belirlenir. Bu yüzden eki doğru görürsen soruyu hızlı çözersin. LGS'de her yıl paragraf ve cümle sorularının arasında karşına çıkar.

Temel bilgiler

• Etken çatı: Özne işi kendisi yapar, özne belli ve işin sahibidir. Fiilde çatı eki yoktur. Örnek: Annem kapıyı açtı.
• Edilgen çatı: İşi yapan belli değildir. Fiil -l veya -n ekini alır. Örnek: Kapı açıldı.
• Dönüşlü çatı: Özne yaptığı işten kendisi etkilenir. Fiil -n ekini alır. Örnek: Kardeşim yıkandı.
• İşteş çatı: İş birlikte ya da karşılıklı yapılır. Fiil -ş ekini alır. Örnek: Arkadaşlarımla görüştük.
• Ettirgen çatı: Özne işi başkasına yaptırır. Fiil -t, -dir, -ir, -ar gibi eklerden birini alır. Örnek: Terziye pantolon kısalttırdım.
• Geçişli fiil: "Neyi? Kimi?" sorusuna cevap veren nesne alır. Örnek: Kitabı okudu.
• Geçişsiz fiil: Nesne almaz. Örnek: Çocuk uyudu.
• Ayırt etme ipucu: Dönüşlü ile edilgen aynı eki (-n) alabilir. "Kim tarafından?" sorusu sorulabiliyorsa edilgendir. Özne işi kendi üzerine yapıyorsa dönüşlüdür.

Çözümlü örnek 1

Soru: Aşağıdaki cümlelerin fiil çatılarını ve geçişli mi geçişsiz mi olduklarını belirleyiniz.
1) Pencere açıldı.
2) Kardeşim aynanın karşısında taranıyor.
3) Arkadaşlarımla kapıda karşılaştık.
4) Annem pencereyi açtı.

Çözüm:
- 1. cümlede fiil "açıl-dı"dır. -ıl eki vardır, açanı bilmiyoruz. Çatı edilgendir. Nesne yoktur, geçişsizdir.
- 2. cümlede "tara-n-ıyor" vardır. Kardeşim kendi saçını tarıyor, yani işi kendi üzerine yapıyor. Çatı dönüşlüdür. Nesne yoktur, geçişsizdir.
- 3. cümlede "karşıla-ş-tık" vardır. -ş eki var ve iş karşılıklıdır. Çatı işteştir. Geçişsizdir.
- 4. cümlede özne belli ve fiil çatı eki almamış. "Neyi açtı?" sorusuna "pencereyi" cevabı gelir. Çatı etkendir, geçişlidir.

Denetim: Her cümlede fiildeki eki bulup anlamla karşılaştırdık. 1. edilgen, 2. dönüşlü, 3. işteş, 4. etken ve geçişlidir.

Çözümlü örnek 2

Soru: "Kitaplar raflara dizildi." cümlesini etken çatılı yapınız. Sonra yeni cümledeki nesneyi bulunuz.

Çözüm:
- Fiil "diz-il-di"dir. -il eki cümleyi edilgen yapmıştır.
- Edilgenden etkene geçerken eki atarız: "dizdi".
- İşi yapan bir özne eklemeliyiz. Örneğin: Görevli kitapları raflara dizdi.
- Eski öznemiz "kitaplar" artık "kitapları" biçimiyle nesne olur.
- Nesneyi "Neyi dizdi?" sorusuyla doğrularız. Cevap "kitapları"dır.

Denetim: Yeni cümlede çatı eki yok, özne "görevli" ve belli. Cümle etkendir. Nesne "kitapları"dır.

Sık yapılan hatalar

• Hata: Her -n ekini dönüşlü sanmak. Doğrusu: "Ödev yazıldı" gibi iş başkası tarafından yapılmışsa edilgendir. Dönüşlü için özne işi kendine yapmalıdır.
• Hata: Özne cümlenin başında diye çatıyı etken saymak. Doğrusu: Çatıyı sıraya göre değil, fiildeki eke ve anlama göre bul. "Kapı açıldı"da özne başta olsa da cümle edilgendir.
• Hata: İşteşi "iki kişi var" diye seçmek. Doğrusu: Fiilde -ş eki ve karşılıklılık ya da birliktelik aranır. "Ali ile Veli geldi" cümlesi işteş değildir.
• Hata: Edilgen cümleyi geçişli saymak. Doğrusu: Edilgen fiiller nesne almaz, geçişsizdir.
• Hata: Ettirgeni etken sanmak. Doğrusu: İşi yaptıran özne, yapan başkasıdır. "Dişimi çektirdim" cümlesinde fiil -tir ekiyle ettirgendir.

Sınavda nasıl sorulur?

• Soru tipleri: Altı çizili fiilin çatısını sorarlar. Cümleyi etkenden edilgene ya da tersine çevirtirler. Hangi cümlede nesne bulunduğunu, hangisinin geçişsiz olduğunu sorarlar. Dört cümlenin çatılarını eşleştirmeni de isteyebilirler. Bazen çatı bilgisi bir paragrafın içine yerleştirilir.
• Nelere dikkat etmelisin: Önce fiili bul, sonra eki ayır. Eki bulunca anlama bak. "-n var, hemen dönüşlü" demek tuzağa düşürür. "Kim tarafından?" ve "Neyi?" sorularını elinin altında tut.
• Süre: Böyle bir soruya yaklaşık 40-60 saniye ayır. Fiili işaretlemek ve eki okumak çoğu zaman yeter. Takıldıysan işaretleyip geç, sonra dönersin.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.