Perspektife Giriş: Ufuk Çizgisi ve Tek Kaçış Noktası

Giriş

Bir kâğıt düzdür, dünya ise düz değildir. Bir yolun uzanıp giderken daraldığını, koridorun sonundaki kapının küçük göründüğünü hepimiz biliriz. Ama kalemi eline alıp bunu çizmeye kalkınca çoğumuz yolun sonunu da başı kadar geniş çizeriz ve resim "yanlış" durur. İşte perspektif, üç boyutlu dünyayı iki boyutlu kâğıda aktarmanın kurallı yoludur.

Bu kuralları bugün de her yerde görürsün: telefonunla çektiğin bir fotoğrafta, mimarın çizdiği oda planında, bilgisayar oyunlarının koridorlarında. Hepsi aynı mantığa dayanır. Önceki derste gölgelemeyle şekillere hacim kazandırmayı öğrendin. Bugün bu hacmi kâğıdın içinde derinliğe yerleştirmeyi öğreneceksin. Bir sonraki ders ise bu iki beceriyi, yani gölgelemeyi ve perspektifi, birlikte kullanacağın bir çalışma olacak.

Bugünün hedefi sade: bir ufuk çizgisi çizmek, üzerine bir kaçış noktası koymak ve bunlarla bir küp, bir kutu, bir yol ve bir oda görünümü kurmak.

Bilmen gerekenler

Önce kelimeleri tanıyalım. Bu kavramlar az ama çok işe yarar; hepsini bir kez anlarsan sonraki çizimlerinde de kullanırsın.

Tek kaçış noktalı perspektifte nesnenin bir yüzü sana tam dönüktür. Bu yüzdeki yatay çizgiler yatay, dikey çizgiler dikey kalır. Yalnızca sana doğru ya da senden uzağa giden çizgiler kaçış noktasına yönelir.

Anlatım

Perspektifin hikâyesi sanatçıların uzun bir merakına dayanır. Ortaçağ resminde figürler çoğu zaman önem sırasına göre büyütülüp küçültülürdü; mekân bugün alıştığımız gibi ölçülü değildi. Kaynakların anlattığına göre 15. yüzyılın başında İtalya'da, Floransa'da, mimar Filippo Brunelleschi doğrusal perspektifin kurallarını deneylerle ortaya koydu. Yazar Leon Battista Alberti ise bu fikirleri yaklaşık 1435 dolayında De pictura (Resim Üzerine) adlı eserinde yazıya döktü. Deneyin ayrıntıları ve tarihleri konusunda kaynaklar bazen farklı söyler; ama ortak nokta şudur: Rönesans, "görmek" ile "çizmek" arasına bir kural getirdi.

Şimdi işe ufuk çizgisinden başlayalım. Kâğıdına yatay, düz bir çizgi çek. Bu çizgi senin göz hizandır. Aşağı eğilip yere yakından baktığında ufuk çizgisi aşağı iner, bir merdivene çıkıp baktığında yukarı çıkar. Yani çizgiyi nereye koyduğun, izleyiciyi nereye oturttuğun anlamına gelir. Başlangıç için çizgiyi kâğıdın ortasına yakın çekmek en rahatıdır.

Sonra ufuk çizgisinin üzerine bir nokta koy: kaçış noktası. Uzaklaşan bütün paralel çizgiler, örneğin demir yolu rayları, gözümüze bu noktada birleşiyormuş gibi görünür. Tek kaçış noktası kullandığımız için ilk çizimlerde yalnızca bu noktayı kullanacağız.

Küpü şöyle çizersin. Birinci adım: ufuk çizgisinin altında bir kare çiz; bu küpün ön yüzüdür. İkinci adım: karenin dört köşesinden kaçış noktasına doğru, cetvelle, çok hafif çizgiler çek. Üçüncü adım: bu çizgilerin üzerinde, kareden biraz içeride bir yer seç ve oraya ilk karenin daha küçük bir benzerini çiz; yatay kenarları yatay, dikey kenarları dikey tut. Bu küçük kare küpün arka yüzüdür. Dördüncü adım: iki kareyi birbirine bağlayan çizgileri koyu çiz ve görünmeyen fazla yardımcı çizgileri sil. Küp ufuk çizgisinin altındaysa üst yüzünü görürsün; üstündeyse alt yüzünü. Kaçış noktasının solundaysa sağ yan yüzü, sağındaysa sol yan yüzü görürsün.

Kutu, küpün aynısıdır; yalnızca ön yüzü dikdörtgen yaparsın ya da arka yüzü daha derine itersin. Yol için ise iki kenar çizgisini kâğıdın alt köşelerinden kaçış noktasına doğru çekersin. Yolun ortasındaki şerit çizgileri de aynı noktaya gider. Yol kenarındaki direkler dikey kalır ama uzaklaştıkça küçülür; üst uçlarını da bir kaçış çizgisiyle, alt uçlarını da bir kaçış çizgisiyle bağlarsan hepsi aynı oranda küçülür. Oda çiziminde de aynı mantık geçerlidir: arka duvarı ufuk çizgisini kesen bir dikdörtgen olarak çiz, onun dört köşesini kâğıdın dört köşesine bağla. Ortaya zemin, tavan ve iki yan duvar çıkar.

Yakın okuma / örnek

Bir koridor çizelim; hem yol hem oda mantığını birlikte kullanır. Kâğıdın ortasına ufuk çizgisini, onun ortasına da kaçış noktasını koy. Kaçış noktasının çevresine küçük bir dikdörtgen çiz; bu koridorun sonundaki kapıdır. Şimdi bu dikdörtgenin dört köşesinden kâğıdın dört köşesine doğru dört çizgi çek. Alttaki iki çizgi zemin kenarlarını, üstteki ikisi tavan kenarlarını verir. Sol ve sağ duvarlar bu çizgilerin arasında kalır.

Bu çizimi yorumlayalım. Kapı küçük olduğu için uzakta görünür; çünkü kaçış noktasına yakın olan her şey uzak sayılır. Ufuk çizgisi göz hizan olduğu için kapının bir kısmı ufuk çizgisinin altında, bir kısmı üstünde kalır. Bu da bakanın ayakta, kapıya doğru baktığını düşündürür. Şimdi ufuk çizgisini aşağı indirip aynı koridoru yeniden çizersen, tavanı daha geniş, zemini daha dar göreceksin; sanki yere çömelmiş biri bakıyormuş gibi. Aynı oda, yalnızca bir çizgiyi oynatarak bambaşka bir bakış kazanır. Bunu bir deneme kâğıdında mutlaka dene.

Sık karıştırılanlar

• Ufuk çizgisi her zaman yerle gökyüzünün birleştiği yer değildir. Odanın içinde de ufuk çizgisi vardır; o, yine gözünün hizasıdır.
• Dikey çizgiler eğilmez. Tek kaçış noktalı çizimde yalnızca derinliğe giden çizgiler kaçış noktasına yönelir; dikey ve ön yüze paralel yatay çizgiler olduğu gibi kalır.
• Arka yüz ön yüzle aynı boyutta çizilmez. Uzaktaki yüz daha küçüktür; aynı boyutta çizersen nesne düz bir kutu yerine eğri bir şekil gibi görünür.
• Kaçış çizgileri çizimin parçası değildir. Onlar yardımcıdır; iş bitince silinir ya da çok silik bırakılır.
• Tek kaçış noktası ile birden çok kaçış noktası aynı şey değildir. Bugün yalnızca tek kaçış noktası kullandık; köşeden bakılan nesneler için iki kaçış noktası gerekir, onu daha ileri seviyede öğrenirsin.

Kendini sına

1. Ufuk çizgisi neyi temsil eder?

2. Kaçış noktası ufuk çizgisinin neresine konur?

3. Ufuk çizgisinin altında çizilen bir küpte hangi yüzü görürsün: üst mü, alt mı?

4. Tek kaçış noktalı çizimde hangi çizgiler kaçış noktasına yönelir, hangileri yönelmez?

5. Bir koridorun sonundaki kapıyı uzakta göstermek için ne yaparsın?

Cevaplar

1. Bakan kişinin göz hizasını.

2. Ufuk çizgisinin üzerinde, çizimin kompozisyonuna uygun bir yere; başlangıçta ortaya yakın bir yere.

3. Üst yüzü; çünkü gözün küpün üst yüzünün üzerinde, yani ufuk çizgisi küpün üstündedir.

4. Derinliğe giden, yani sana doğru gelen ya da senden uzaklaşan çizgiler kaçış noktasına yönelir. Dikey çizgiler ve ön yüze paralel yatay çizgiler yönelmez, olduğu gibi kalır.

5. Kapıyı küçük çizer ve kaçış noktasına yaklaştırırsın; zemin ile tavan çizgilerini de kapının köşelerinden kâğıdın köşelerine uzatırsın.