Çizime Başlarken: Malzemeler ve Kalem Tutuşu

Hoş geldin! Bu kursta kurşun kalemle çizimin temellerini adım adım öğreneceksin. Önceden hiç çizim yapmamış olman sorun değil. Bu ilk derste kalemi, kâğıdı ve oturuşu tanıyacağız. Tahmini süre: 10 dk.

Giriş

Çizim, insanın en eski anlatım yollarından biridir. Yazıdan önce de insanlar gördüklerini yüzeylere çizmiş, yani çizgi ile anlatmıştır. Bugün telefon kamerası her şeyi saniyeler içinde kaydediyor, ama elle çizmek başka bir şey öğretir: dikkatle bakmayı. Bir elmayı çizmeye çalıştığında onun gölgesini, eğriliğini ve ışığı nasıl tuttuğunu gerçekten fark edersin.

Her ustalık küçük bir hazırlıkla başlar. Bir yazar kalemini seçer, bir ressam kâğıdını. Bu derste çizimin sessiz kahramanlarını tanıyacaksın: kalem, kâğıt, silgi ve senin duruşun. Bunları doğru kurarsan sonraki derslerdeki gölgeleme ve perspektif çok daha rahat gelir.

Bilmen gerekenler

Kurşun kalemin ucundaki madde aslında kurşun değildir. Kalemin yazan kısmı grafit denen karbon türü bir maddeden ve kilden yapılır. Adı eski kalmış, biz de ‘kurşun kalem’ demeye devam ediyoruz. Kilin oranı arttıkça kalem sertleşir, azaldıkça yumuşar.

Kalemlerin yan tarafında harf ve rakamlar yazar. H sertliği (hard), B koyuluğu (black) gösterir. HB ikisinin ortasıdır. B'nin önündeki sayı büyüdükçe kalem yumuşar ve çizgisi koyulaşır. Üreticiler arasında küçük farklar olabilir; bu yüzden aynı derecedeki iki kalem birebir aynı koyulukta çıkmayabilir.

Başlangıç için büyük bir kalem takımına gerek yok. HB, 2B ve 4B yeterlidir. Yanına bir kalemtıraş, bir silgi ve bir çizim defteri ekle.

Anlatım

Kurşun kalemin hikâyesi ilginçtir. Kaynaklara göre grafit, 16. yüzyılda İngiltere'nin Borrowdale bölgesinde bulunmuş ve çevredekiler bu siyah, kaygan maddenin işaret koymaya yaradığını fark etmiştir. Zamanla grafit çubuklar ahşaba yerleştirildi. Grafiti kille karıştırıp sertliğini ayarlama fikri ise genellikle 18. yüzyılın sonunda Fransız Nicolas-Jacques Conté ile anılır. Bugünkü H ve B dereceli kalemlerin mantığı bu buluşun uzaktan torunlarıdır.

Şimdi kâğıda geçelim. Çizim için pürüzsüz bir yazı kâğıdı da kullanabilirsin, ama çok ince kâğıt silgiyle hemen yırtılır ve koyu çizgiler arka yüzden görünür. Çok az dokusu olan, orta kalınlıkta bir çizim defteri başlangıç için idealdir. Dokulu kâğıt grafiti daha iyi tutar; fazla pürüzlü kâğıt ise ince detayı zorlaştırır.

Silgi çizimde yalnızca hata düzeltme aracı değildir. Hamur silgiyi parmaklarınla yumuşatıp koyu bir alana bastırırsan ışıklı bir bölge açabilirsin. Yani silgi de çizen bir araç olabilir. Ama bir alışkanlık edin: önce çizgiyi hafif at, sonra gerekirse koyulaştır. Hafif çizgi silinir, bastırılmış çizgi kâğıtta iz bırakır.

Gelelim kalem tutuşuna. İki temel yol vardır. Birincisi yazı tutuşudur: kalemi baş, işaret ve orta parmakla, yazı yazar gibi tutarsın. Küçük ve hassas işler için uygundur. İkincisi alttan tutuştur: kalemi avucuna doğru yatırıp parmak uçlarıyla ve başparmakla yönlendirirsin. Geniş çizgiler ve gölgeleme için çok kullanışlıdır, çünkü kalemin yan yüzeyi kâğıda değer ve geniş, yumuşak bir iz bırakır.

Tutuşta en sık yapılan hata kalemi çok sıkı kavramaktır. Eğer parmakların beyazlaşıyor ya da bileğin ağrıyorsa kalemi sıkıyorsun demektir. Gevşek tut. Kalemin ucundan uzak, gövdenin ortasına doğru bir yerden tutmak da çizgiyi daha serbest ve akıcı yapar. Ayrıca yalnızca parmaklarını değil, bileğini, dirseğini ve omzunu da hareket ettir. Uzun, kararlı çizgiler koldan; küçük detaylar bilek ve parmaklardan gelir.

Son olarak oturuş. Sırtın dik ama rahat olsun, ayakların yere bassın. Kâğıdı mümkünse hafif eğimli bir yüzeye koy; düz masaya eğilmek boynu yorar ve çizimi gözünde bozar, çünkü kâğıda yukarıdan değil yandan bakmış gibi olursun. Çizim elinin altında kâğıt kaymasın diye diğer elinle tut. Arada geri çekilip çizime uzaktan bak; hatalar uzaktan çok daha net görünür.

Yakın okuma / örnek

Şimdi kendi küçük alıştırmanı yapalım. Bir sayfa aç ve dört iş yap.

• Çizgi denemesi: Sayfada yan yana on çizgi çek. Önce yalnızca bilekle, sonra dirsekten hareket ederek yap. Hangisi daha düzgün? Çoğu kişi uzun çizgilerde kolun daha rahat olduğunu fark eder.
• Daire denemesi: Birkaç daire çiz. Kusursuz olması gerekmiyor; amaç hareketi serbest bırakmak.
• Baskı skalası: Aynı kalemle önce çok hafif, sonra orta, sonra sert bastırarak üç kutucuğu doldur. Yalnızca baskıyı değiştirerek üç ayrı ton elde ettiğini göreceksin.
• Kalem karşılaştırması: HB, 2B ve 4B ile aynı şeyi yap ve yan yana koy. Hangi kalem daha koyu, hangisi daha kolay silinir, kendin gör.

Yorumu şudur: İyi bir çizim önce kalemin ne yapabildiğini bilmekle başlar. Bu alıştırmada gördüğün ton farkları, ileride gölgelemede kullanacağın paletin kendisidir. Boya kutun olmadan renkle resim yapamazsın; kalem skalan olmadan da gölgeli resim yapamazsın.

Sık karıştırılanlar

• ‘Kurşun kalemde kurşun vardır.’ Hayır, uç grafit ve kil karışımıdır. Ad geleneksel olarak kalmıştır.
• ‘B'li kalem sert, H'li kalem yumuşaktır.’ Tam tersi: H sert ve açık, B yumuşak ve koyudur.
• ‘Koyu çizgi için çok bastırmalıyım.’ Koyuluğu bastırarak değil, daha yumuşak (B'si yüksek) bir kalemle ve katman katman çizerek elde etmek daha doğrudur.
• ‘Silgi kullanmak başarısızlıktır.’ Değil. Silgi bir çizim aracıdır; ışık alanları açmak için bile kullanılır.
• ‘Yazı tutuşu her çizim için yeterlidir.’ Küçük detay için güzeldir, ama geniş gölgeler için alttan tutuşu da öğrenmek işini kolaylaştırır.

Kendini sına

• 1. Kurşun kalemin yazan kısmı hangi maddelerden oluşur?
• 2. H, HB ve B harfleri neyi gösterir?
• 3. Aşağıdakilerden hangisi daha koyu çizgi verir: 2B mi, 4B mi?
• 4. Kalem tutuşunda gevşek olmak neden önemlidir? Bir ipucu ver.
• 5. Hamur silginin yazı silgisinden farklı bir kullanımı nedir?

Cevaplar

• 1. Grafit ve kil karışımından.
• 2. H sertliği, B koyuluğu gösterir; HB ikisinin ortasıdır.
• 3. 4B, çünkü B'nin önündeki sayı büyüdükçe kalem yumuşar ve koyulaşır.
• 4. Sıkı tutmak eli yorar ve çizgiyi sert yapar. Kalemi gövdenin ortasına yakın tutup bileği, dirseği ve omzu da hareket ettirmek çizgiyi akıcı kılar.
• 5. Kâğıdı yıpratmadan koyu alanlardan grafit alıp ışık alanları açmak için kullanılabilir.

Bir sonraki derste çizginin kendisine yakından bakacak, temel çizgi ve şekil çalışmalarına başlayacağız. Şimdilik kalemini eline al ve sayfanda biraz oyalan!