Çizgi Kontrolü: Düz, Eğri ve Baskı Alıştırmaları

Giriş

Bir şarkıyı çalmadan önce nota bilmek yetmez; parmakların tuşları tanıması gerekir. Çizimde de durum aynıdır. Neyi çizeceğini bilsen bile elin çizgiyi istediğin yere götüremiyorsa kâğıttaki sonuç seni şaşırtır. Bu ders, elin ve gözün birlikte çalışmasını sağlayan temel alıştırmalara ayrıldı: düz çizgi, eğri, daire ve tarama.

İlk derste kurşun kalemle tanıştın ve çizime başlarken nelerin gerektiğini gördün. Şimdi o kalemi kâğıda gerçekten sürme zamanı. Bugün öğreneceklerin, bu kursun ilerleyen derslerinin hepsinde işine yarayacak. Gölgeleme aslında dikkatle yapılmış bir tarama işidir. Perspektifte ise uzun ve düzgün çizgiler çekmen gerekir. Yani bugünkü alıştırmalar, sonraki derslerin temelini atıyor.

Bugünle bağı da çok somut: Bir not defterine karalama yaparken, bir planı kaba bir krokiyle anlatırken ya da çocuğuna basit bir hayvan çizerken elinin ne kadar güvenle çalıştığını hissedeceksin.

Bilmen gerekenler

Önce bu derste sık geçecek kavramlara bakalım. Hepsi basit, ama ne anlama geldiklerini baştan bilmek işini kolaylaştırır.

Bir de kalem derecelerini hatırlayalım. Kurşun kalemlerin üzerindeki harfler sertliği gösterir. H harfi sert ve açık renkli, B harfi yumuşak ve koyu renkli uç demektir. HB ise ikisinin arasında, günlük kullanıma uygun bir derecedir. Bugünkü alıştırmalar için HB ya da B dereceli bir kalem yeterli.

Anlatım

Çizgi kontrolünün ilk kuralı rahat durmaktır. Birçok yeni başlayan kalemi sıkı kavrar, omuzlarını kaldırır ve nefesini tutar. Sonuç titrek, yorgun bir çizgidir. Oysa kalemi, yazı yazarken tuttuğundan biraz daha geriden ve gevşek tutmak çizgiyi hemen yumuşatır. Kâğıdı da önüne rahat bir açıyla yerleştir; gerekirse çizgiye uygun olsun diye kâğıdı döndürmekten çekinme. Profesyoneller bunu sık sık yapar.

Düz çizgiyle başla. Kâğıda iki nokta koy, sonra gözünü kalemin ucuna değil, varmak istediğin ikinci noktaya dik. Bunu ilk başta tuhaf bulabilirsin, ama çizgiyi doğru yöne taşıyan şey bakışındır. Çizgiyi tek hamlede, kararlı çek. Küçük küçük, tereddütle çizilen çizgiler kâğıtta tırtıklı bir iz bırakır. Önce yatay çizgiler, sonra dikey çizgiler, sonra eğik çizgiler çiz. Sayfayı bu şekilde on beş-yirmi çizgiyle doldur. Hepsi mükemmel olmayacak; zaten amaç mükemmellik değil, elin alışmasıdır.

Sıra eğrilere gelince hareket biraz değişir. Eğriler için önce dalga dalga çizgiler, ardından S biçimleri dene. Çizgiyi bilekten değil, daha çok dirsekten yönlendirirsen eğrinin akışı daha düzgün olur. Sonra daire alıştırmasına geç. İlk başta daireyi kâğıda değmeden havada, kalemi birkaç kez döndürerek tekrarla; ancak elin ritmi yakalayınca kâğıda in. Daireler mükemmel yuvarlak çıkmayabilir. Bu normal. Birkaç tur üst üste çizilmiş, hafif oval bir halka bile gözün kaba bir yuvarlak algılamasına yeter. Tek bir kusursuz daire arayacağına, bir sayfa dolusu daire çizip en iyisini seçmek daha öğreticidir.

Şimdi baskıya gelelim, çünkü bu dersin asıl sürprizi burada. Aynı kalemle hem silik hem koyu çizgi çekebilirsin. Kalemi hafif tuttuğunda ince, açık renkli ve kolay silinen bir iz çıkar. Bastırdığında ise çizgi koyulaşır, kalınlaşır ve kâğıtta iz bırakır. Bu fark, çizimin bütün sırrıdır. Hafif çizgiler taslak ve yardımcı çizgiler içindir; koyu çizgiler ise karar verdiğin, vurgulamak istediğin yerler için. Alıştırma olarak bir çizgiye çok hafif başla, giderek bastır, sonra tekrar hafiflet. Çizginin ortada koyulaşıp iki ucunda silikleştiğini göreceksin. Bu, dersin en güzel alıştırmalarından biridir.

Son olarak tarama. Birbirine paralel, aralıkları yaklaşık eşit çizgilerle küçük bir kare doldur. Çizgiler sıklaştıkça alan koyulaşır, seyrekleştikçe açılır. Sonra aynı karenin üzerine ikinci bir katmanı farklı yönde çek; bu çapraz taramadır ve tonu daha da koyulaştırır. Karenin bir ucundan diğerine doğru baskıyı artırırsan, açıktan koyuya geçen yumuşak bir ton skalası elde edersin. Gölgeleme dersine geldiğimizde tam olarak bunu kullanacağız.

Yakın okuma / örnek

Şimdi tek bir alıştırmayı adım adım inceleyelim. Adı: baskı merdiveni. Kâğıda yan yana beş küçük dikdörtgen çiz. Her birini aynı yönde paralel çizgilerle tara, ama baskıyı kademeli artır. Birinci kutu en hafif, beşinci kutu en koyu olsun.

Bu alıştırma sana iki şey gösterecek. Birincisi, aynı kalemle kaç ayrı ton elde edebileceğini; yani bir kalemin tek renk değil, bir ton ailesi olduğunu. İkincisi, baskıyı kontrol etmenin zor olduğunu. Büyük ihtimalle ilk kutular ile son kutular arasında belirgin fark olacak, ama aradaki kutular birbirine benzeyecek. Bu çok yaygın bir durum. Elin hafif ile orta arasındaki farkı henüz ayırt edemiyor. Alıştırmayı birkaç gün tekrarladığında ara tonların açıldığını göreceksin.

Yorum kısmı da önemli: Çizginin koyuluğu yalnızca baskıdan gelmez. Kalemin ucu körleştikçe çizgi kalınlaşır, uç sivri olduğunda incelir. Kalemini bazen çevirerek kullanmak ucun eşit aşınmasını sağlar. Alıştırma sayfana kullandığın kalemin derecesini ve tarihi not et; birkaç hafta sonra ilerlemeni görmek çok motive edici olur.

Sık karıştırılanlar

• Bastırmak ile koyu çizmek aynı şey değildir. Koyu çizgi için yumuşak kalem (B) kullanmak da bir yoldur. Sert bastırmak kâğıdı çizer ve silmeyi zorlaştırır.
• Titrek çizgi yetenek eksikliği değildir. Çoğu zaman sıkı tutuştan ve yavaş çizmekten kaynaklanır. Biraz daha hızlı ve gevşek çizmek çizgiyi düzeltir.
• Taramada çizgiler birbirine değmemeli diye bir kural yoktur. Önemli olan aralıkların düzenli olmasıdır. Çizgiler zamanla birbirine karışırsa ton yine de oluşur.
• Silgi başarısızlık işareti değildir. Hafif taslak çizgiler zaten silinmek üzere çekilir. Silgiyi suçluluk duymadan kullan.
• Çizgi kontrolü bir kez öğrenilip bırakılmaz. Kısa ama düzenli tekrar, uzun ve seyrek çalışmadan daha etkilidir.

Kendini sına

• 1. Uzun bir düz çizgiyi çekerken gözün nereye bakmalı?
• 2. Hafif bastırılmış ve sert bastırılmış çizgi arasındaki iki fark nedir?
• 3. Çapraz tarama nasıl yapılır ve ne işe yarar?
• 4. Uzun çizgilerde bilek yerine hangi eklemle hareket etmek daha iyidir?
• 5. Baskı merdiveni alıştırmasında amaç nedir?

Cevaplar

• 1. Kalemin ucuna değil, çizginin varacağı hedef noktaya bakmalı.
• 2. Hafif baskıda çizgi ince, açık renkli ve kolay silinir; sert baskıda koyu, kalın ve silmesi zordur.
• 3. İlk tarama katmanının üzerine farklı yönde ikinci bir paralel çizgi katmanı çekilir. Tonu koyulaştırır ve gölgelemede derinlik verir.
• 4. Omuz ve dirsek. Kolun bütünüyle hareket etmek çizgiyi daha akıcı yapar.
• 5. Aynı kalemle baskıyı kademeli değiştirerek farklı tonlar elde etmeyi ve baskı kontrolünü geliştirmek.

Bu ders, bir sonraki derse köprü kuruyor. Düz çizgiyi, eğriyi ve taramayı artık biliyorsun; sıradaki derste bu kontrolü kullanarak basit şekilleri ve biçimleri çizmeye geçeceğiz. Önceki derste hazırladığın malzemelerle her gün on dakikalık bir alıştırma sayfası doldurmanı öneririm. Sonraki derse geldiğinde elinin farkını kendin göreceksin.