Gözlem ve Oran: Gördüğünü Doğru Çizmek

Tahmini süre: 13 dk

Giriş

Çizim öğrenmeye yeni başlayanların çoğu aynı şeyi söyler: Elim yatkın değil. Oysa çoğu zaman sorun elde değil, gözdedir. Kalem, beynin ona verdiği bilgiyi çizer. Beyin de bilgiyi sadeleştirmeyi sever. Bir elmaya baktığında aklına kırmızı, yuvarlak, sapı olan bir şey gelir. Kâğıda da o tanımı döker, karşındaki elmanın gerçek biçimini değil.

Bu derste gözlemi bir alışkanlığa çevireceğiz. Nesnenin neye benzediğini bilmek yetmez. Her bir parçanın ötekine göre ne kadar büyük, ne kadar uzak, ne kadar eğik olduğunu görmen gerekir. Buna oran denir. Oranı doğru yakalayan çizim, gölgelemesi sönük olsa da inandırıcı durur. Oranı yanlış çizim ise en ustaca gölgelenmiş olsa bile bir tuhaflık taşır.

Köprüyü kuralım. Önceki derslerde kalemi tanıdın, çizgiyle ısındın. Şimdi o çizgilere bir yön ve ölçü veriyoruz. Kursun devamında göreceğin gölgeleme ve perspektif de bu dersin üstüne kurulacak. Oranı oturtamadığın bir çizimde ışığın ve derinliğin sağlam görünmesi zordur. Bugün öğrendiklerin, sonraki derslerin temelidir.

Bilmen gerekenler

Bu altı kavram, dersin bütün aracıdır. Hepsi aynı soruya cevap arar: Burası, şuraya göre nerede ve ne kadar?

Anlatım

Önce bakışı yavaşlatmak gerekir. Çizim yapmayan biri bir bardağa saniyenin bir kesrinde bakar ve ne olduğunu anlar. Çizen kişi ise bardağı bir kez daha ve bu kez ilk kez görüyormuş gibi izler. Başlangıçta kâğıda baktığın süreyle nesneye baktığın süreyi kıyasla. Çoğumuz kâğıda fazla bakar, nesneye az bakarız. Ölçü genellikle şöyle olmalıdır: nesneye daha çok bak, kalemi kısa hamlelerle oynat.

İkinci adım, tek bir birim seçmektir. Bir kupa çiziyorsan genişliğini birim al. Yüksekliğine bak ve birimin kaç katı olduğunu bul. Belki bir buçuk katıdır. Sapın uzunluğu birimin yarısı kadar olabilir. Böylece yüzlerce küçük karar yerine tek bir kıyas düzeni kurmuş olursun. Kâğıda ilk çizgiyi atarken de önce o birimi çiz, sonra ötekileri ona göre yerleştir. Birimi çok büyük almak çizimi sayfadan taşırır. Bu yüzden önce hafif, silinebilir bir işaretle kutunun dış sınırlarını koymak iyi bir alışkanlıktır.

Üçüncü adım, kalemle ölçmektir. Kolunu düz uzat, dirseğini kilitle. Bir gözünü kapat ve kalemin ucunu nesnenin bir kenarıyla hizala. Başparmağını kalemin üzerinde kaydırarak nesnenin ölçüsünü kalem boyunda işaretle. Sonra kolunu hiç bükmeden kalemi başka bir bölüme çevir ve karşılaştır. Kolun mesafesi değişirse ölçü de değişir. Bu yüzden ölçü alırken her seferinde aynı uzaklıkta durmak gerekir. Aldığın ölçüyü kâğıda geçirirken sayıya değil, yalnızca kıyasa güven. Kâğıttaki çizim küçülebilir ya da büyüyebilir. Önemli olan ilişkinin korunmasıdır.

Dördüncü adım, hizalara bakmaktır. Kalemi dikey tut ve nesnenin bir ucundan aşağı doğru hayali bir çizgi çek. Bu çizgi altta hangi noktanın üstüne düşüyor? Kupanın sapının dış ucu, tabanın sol kenarıyla aynı hizada mı, yoksa dışında mı? Yatay hizalarda da aynısını yap. Bu yöntem, bir nesnenin parçalarını birbirine bağlayan görünmez bir ağ oluşturur. Ağ oturunca çizim yerine oturur.

Beşinci adım, negatif alana bakmaktır. Bir sandalye çizerken ayaklarla sırt arasındaki boşluğa odaklan. Bu boşluklar gözün yapıp yapmadığın hatayı daha kolay yakaladığı yerlerdir. Çünkü sandalyenin nasıl göründüğüne dair kafandaki hazır bilgi, boşluğun biçimi için yoktur. Dolayısıyla beynin kestirme yapamaz, göz dürüst bakar. Kâğıdı baş aşağı çevirip çizmek de aynı işe yarar. Bu yöntem, Betty Edwards'ın 1979'da yayımlanan kitabıyla geniş kitlelere yayıldı. Baş aşağı bakınca nesneyi tanıyamazsın, o yüzden onu sadece çizgiler ve biçimler olarak görürsün.

Son adım, ara ara geri çekilmektir. Çizimi bir arm boyu uzaklaştırıp bak. Yakından fark etmediğin bir eğri çizgi ya da kısa kalmış bir kenar uzaktan hemen belli olur. Bir yöntem daha var: çizimi ve nesneyi aynı anda ayna karşısında ya da telefonda ters çevirerek incele. Ters görüntü, gözünün alıştığı hataları ortaya çıkarır. Çoğu zaman bir düzeltme yetmez. İki, üç küçük düzeltme çizimi toparlar.

Yakın okuma / örnek

Masanın üzerine bir kupa ve yanına bir elma koy. Bunu çizerken oran sorunu neredeyse kesin ortaya çıkacak. Önce kupanın genişliğini birim olarak seç. Kalemi uzatıp kupanın ağzının genişliğini işaretle. Sonra yüksekliğine bak. Diyelim ki bu ölçü birimin biraz üstünde çıktı. Yani kupa, genişliğinden bir miktar uzun. Bunu kâğıda hafif bir dikdörtgenle koy.

Şimdi elmaya geç. Elmanın genişliğini aynı birimle karşılaştır. Elma kupanın genişliğinin yaklaşık üçte ikisi kadar mı, yarısı kadar mı? Karar verdikten sonra elmanın tepe noktasını kupanın hangi yüksekliğine denk geldiğini dikey hizayla kontrol et. Sonra kupanın sapı ile elma arasındaki boşluğa, yani negatif alana bak. Bu boşluk üçgene mi benziyor, yoksa dar bir şeride mi? O biçimi kâğıtta da arayıp bul.

Burada yorumlayacağımız şey şu: çizimin başarısı çizgilerin güzelliğinde değil, aralarındaki ilişkinin doğruluğunda. Elmanın tüm ayrıntıları eksik olsa da kupayla kıyası doğruysa çizim inandırıcı görünür. Tersine, ayrıntıyla dolu ama elması kupa kadar büyük çizilmiş bir sayfa tuhaf durur. Bu yüzden önce büyük ilişkileri kur, ayrıntıyı en sona bırak.

Sık karıştırılanlar

• Bilmek ile görmek: Elmanın yuvarlak olduğunu bilmek, karşındaki elmanın biraz basık ya da yamuk olduğunu görmeni engelleyebilir. Çizerken bilgiye değil, gözüne güven.
• Kalemle ölçmek ile gerçek ölçüyü bulmak: Kalem sana santimetre vermez. Yalnızca bir parçanın ötekine kıyasını gösterir. Bu yeterlidir, çünkü oran zaten kıyastır.
• Kolu bükmek: Ölçü alırken dirseği bükersen kalem göze yaklaşır ve her ölçü bir öncekinden farklı çıkar. Kolun hep aynı uzunlukta olması gerekir.
• Önce ayrıntıya girmek: Göz ya da sap gibi ilgi çekici bir ayrıntıdan başlamak, çizimin geri kalanını o ayrıntının ölçüsüne mahkûm eder. Önce genel kutuyu, sonra büyük parçaları yerleştir.
• Negatif alanı önemsiz saymak: Boşluk, çizilmeyen yer gibi görünür ama biçim bilgisinin yarısını taşır. Atlarsan kolayca yanlış yaparsın.

Kendini sına

Aşağıdaki beş soruyu önce cevaplarına bakmadan düşün.

• 1. Oran neden mutlak bir ölçü değil de bir kıyas olarak düşünülür?
• 2. Kalemle ölçerken kolun neden bükülmeden, hep aynı uzaklıkta tutulması gerekir?
• 3. Birim ölçü seçmenin çizimi sayfaya yerleştirmede ne faydası vardır?
• 4. Negatif alana bakmak neden hataları yakalamayı kolaylaştırır?
• 5. Çizime ayrıntıdan başlamak neden risklidir?

Cevaplar

• 1. Çünkü çizimde önemli olan parçaların birbirine göre büyüklüğüdür. Çizim kâğıdın boyutuna göre küçülüp büyüse de, kıyaslar korunursa çizim doğru görünür.
• 2. Kol bükülürse kalemin göze uzaklığı değişir ve aynı nesne farklı büyüklükte ölçülür. Ölçüler birbiriyle kıyaslanamaz hâle gelir.
• 3. Tek bir birim, diğer tüm ölçüleri ona bağlamanı sağlar. Böylece nesnenin sayfaya sığıp sığmayacağını baştan tahmin eder, çok büyük ya da çok küçük başlamaktan kaçınırsın.
• 4. Boşlukların biçimi hakkında kafanda hazır bir tanım yoktur, bu yüzden göz kestirme yapmadan olduğu gibi görür. Nesnenin biçimindeki hata, boşluğun biçiminde kolayca fark edilir.
• 5. Ayrıntı, çizimin geri kalanının ölçüsünü belirlemeye başlar. İlk ayrıntı yanlış büyüklükte çizilirse, her şeyi ona göre yerleştirdiğin için hata bütün çizime yayılır. Önce büyük ilişkileri kurmak daha güvenlidir.

Sıradaki derste, burada oturttuğun bu iskelet üzerine ışığı ve gölgeyi taşımaya hazırlanacaksın. Bugün gözünü eğittin. Kalem, gözün gördüğünü yazmaya başladı.