Fiil Çekimi II: Ayrılabilen Fiiller ve Modal Fiiller (trennbare Verben, Modalverben)

Süre: yaklaşık 14 dk

Önceki derste (6/8) fiil çekiminin temelini gördün: özneye göre fiilin sonu değişiyordu ve çekimli fiil cümlede 2. sırada duruyordu. Bu derste o bilgiyi iki yeni durumla genişletiyoruz: fiilin ikiye bölündüğü ayrılabilen fiiller ve başka bir fiilin yanında çalışan modal fiiller. İkisinde de aynı şey olur: çekimli parça 2. sırada kalır, ikinci parça cümlenin sonuna gider. Sonraki derste (8/8) artikel, hâl, fiil çekimi ve kelime sırası konularını tek bir tekrarda birleştireceksin.

Bu derste ne öğreneceksin?

• Bu dersin sonunda ayrılabilen fiilleri (aufstehen, einkaufen, anrufen gibi) cümlede doğru bölebileceksin.
• Bu dersin sonunda können, müssen, wollen ve dürfen fiillerini altı kişiye göre çekebileceksin.
• Bu dersin sonunda modal fiilli cümlelerde asıl fiili cümle sonuna koyabileceksin.
• Bu dersin sonunda ‘Ich muss früh aufstehen.’ gibi iki yapıyı birleştiren cümleler kurabileceksin.

Kelimeler

Dil bilgisi / kalıp

1) Ayrılabilen fiiller (trennbare Verben)

Bazı fiiller bir ön ek ve bir gövdeden oluşur: auf + stehen, ein + kaufen, an + rufen. Cümlede bu fiil ikiye bölünür. Gövde özneye göre çekilir ve 2. sıraya geçer. Ön ek ise cümlenin en sonuna gider.

Özne + çekimli fiil (2. sıra) + ... + ön ek (sonda)
Ich + stehe + um sieben Uhr + auf.

Mastar halinde fiil bütündür: aufstehen. Çekildiğinde parçalanır: ich stehe ... auf, du stehst ... auf, er steht ... auf. Bazı fiillerde gövde ayrıca değişir: abfahren fiilinde du fährst ... ab, er fährt ... ab olur (a, ä'ya döner).

Artikelli isimle kullanırken hâl işareti isme değil artikele gelir. Hatırla: Akkusativ'de yalnızca der değişir, der yerine den gelir. die ve das aynı kalır. Örnek: Ich mache die Tür auf. Ich rufe den Lehrer an.

2) Modal fiiller (Modalverben)

Modal fiil, başka bir fiilin ‘yapabilmek, yapmak zorunda olmak, yapmak istemek’ gibi anlamını verir. Modal fiil çekilir ve 2. sırada durur. Asıl fiil mastar halinde cümle sonuna gider.

Özne + modal fiil (2. sıra) + ... + asıl fiil (mastar, sonda)
Ich + muss + heute Brot + einkaufen.

Dikkat: ich ve er/sie/es için aynı biçim kullanılır ve sonuna -t gelmez: ich kann, er kann. Bu, normal fiillerdeki (ich mache, er macht) kurala benzemez. Ezberlemen gereken küçük bir istisnadır.

3) İkisi bir arada

Modal fiil kullanınca ayrılabilen fiil tekrar birleşir, çünkü mastar halde sona gider: Ich muss früh aufstehen. Yan cümlede de çekimli fiil sona gider ve ön ekle birleşir: Ich bin müde, weil ich früh aufstehe.

Türkçeyle fark

Türkçede fiil zaten cümlenin sonundadır: ‘Ben saat yedide kalkarım.’ Almanca'da ise çekimli fiil 2. sırada durur: ‘Ich stehe um sieben Uhr auf.’ Yani fiili öne çekip ön eki sonda bırakırsın. Türkçede ‘-ebilmek, -mek zorunda’ gibi ekler fiile yapışır (gel-ebil-ir-im). Almanca'da bunun yerine ayrı bir kelime kullanılır ve asıl fiil sonda ayrı durur: ‘Ich kann kommen.’

Örnek cümleler

• Ich stehe jeden Tag um sieben Uhr auf.
  Ben her gün saat yedide kalkarım.
• Wir kaufen heute Brot ein.
  Bugün ekmek alıyoruz (alışveriş yapıyoruz).
• Der Zug fährt um acht Uhr ab.
  Tren saat sekizde kalkıyor.
• Ich mache die Tür auf.
  Kapıyı açıyorum.
• Er macht das Fenster zu.
  O, pencereyi kapatıyor.
• Ruft ihr den Lehrer an?
  Siz öğretmeni arıyor musunuz?
• Ich kann gut schwimmen.
  Ben iyi yüzebilirim.
• Du musst heute früh aufstehen.
  Bugün erken kalkmak zorundasın.
• Wir wollen heute Abend fernsehen.
  Bu akşam televizyon izlemek istiyoruz.
• Darf ich das Fenster aufmachen?
  Pencereyi açabilir miyim? (İzin istiyorum.)
• Sie kann heute nicht mitkommen.
  O bugün birlikte gelemez.
• Morgen muss ich Brot einkaufen.
  Yarın ekmek almam gerekiyor. (Fiil 2. sırada: Morgen + muss + ich ...)
• Ich bin müde, weil ich früh aufstehe.
  Yorgunum, çünkü erken kalkıyorum. (Yan cümle: fiil sonda ve birleşik.)

Diyalog

• A: Hallo! Was machst du morgen?
  Merhaba! Yarın ne yapıyorsun?
• B: Morgen muss ich früh aufstehen.
  Yarın erken kalkmak zorundayım.
• A: Warum denn?
  Neden ki?
• B: Der Zug fährt um acht Uhr ab.
  Tren saat sekizde kalkıyor.
• A: Wohin fährst du?
  Nereye gidiyorsun?
• B: Ich besuche meine Oma. Kannst du mitkommen?
  Büyükannemi ziyaret ediyorum. Sen de gelebilir misin?
• A: Leider nicht. Ich muss Brot einkaufen.
  Maalesef hayır. Ekmek almam gerekiyor.
• B: Schade! Dann rufe ich dich am Abend an.
  Yazık! O zaman akşam seni ararım.
• A: Gut. Ich will heute Abend zu Hause bleiben.
  Tamam. Bu akşam evde kalmak istiyorum.
• B: Super, bis später!
  Harika, sonra görüşürüz!

Türklerin sık yaptığı hatalar

• Ön eki fiilde bırakmak. Yanlış: Ich aufstehe um sieben Uhr. -> Doğru: Ich stehe um sieben Uhr auf. (Çekimli fiil 2. sırada, ön ek sonda.)
• Modal fiilden sonra asıl fiili çekmek. Yanlış: Ich kann schwimme. -> Doğru: Ich kann schwimmen. (Asıl fiil mastar kalır.)
• ich ve er/sie/es için modal fiile -t eklemek. Yanlış: Er kannt kommen. -> Doğru: Er kann kommen.
• Fiili 2. sıraya almamak (Türkçedeki gibi cümle başında zarf, hemen ardından özne). Yanlış: Morgen ich muss früh aufstehen. -> Doğru: Morgen muss ich früh aufstehen.
• Ayrılabilen fiilde artikeli değiştirmemek. Yanlış: Ich rufe der Lehrer an. -> Doğru: Ich rufe den Lehrer an. Ek isme değil artikele gelir; Akkusativ'de der yerine den kullanılır.

Alıştırma

1. Boşluk doldur: Ich ___ um sechs Uhr ___. (aufstehen)
2. Boşluk doldur: Wir ___ jetzt gehen. (müssen)
3. Artikel seç: Ich mache ___ Tür auf. (der / die / das)
4. Artikel seç: Er ruft ___ Lehrer an. (der / den)
5. Çevir: Ben yarın ekmek almak istiyorum.
6. Doğru şıkkı seç: a) Ich rufe an meine Mutter. b) Ich rufe meine Mutter an. c) Ich anrufe meine Mutter.
7. Doğru şıkkı seç: a) Der Zug abfährt um acht Uhr. b) Der Zug fährt um acht Uhr ab. c) Der Zug um acht Uhr fährt ab.
8. Boşluk doldur: Ihr ___ heute früh ___. (müssen + aufstehen)

Cevap Anahtarı

1. stehe ... auf (Ich stehe um sechs Uhr auf.)
2. müssen (Wir müssen jetzt gehen.)
3. die (Ich mache die Tür auf.)
4. den (Er ruft den Lehrer an.)
5. Ich will morgen Brot einkaufen.
6. b) Ich rufe meine Mutter an.
7. b) Der Zug fährt um acht Uhr ab.
8. müsst ... aufstehen (Ihr müsst heute früh aufstehen.)

Telaffuz ipucu

• ö ve ü: können ve müssen kelimelerindeki ö ve ü, Türkçedeki ö ve ü gibidir. Yani bu sesleri zaten biliyorsun. Dürfen kelimesini ‘dürfın’ gibi söyle. ‘Fahren’ fiilindeki ä ise Türkçedeki geniş ‘e’ye yakındır: fährt ~ ‘fert’.
• z: Almanca'da z, ‘ts’ diye okunur. Zug ‘tsug’, zumachen ‘tsumahhın’ olur. Türkçedeki z sesiyle karıştırma.
• ch: a, o, u, au'dan sonra boğazdan çıkan sert bir ‘h’ gibidir: machen (mahhın). e, i, ö, ü'den sonra ise dil damağa yaklaşır ve ‘ş’ile ‘h’ arası yumuşak bir ses çıkar: ich, möchte.

Bu dersin artikelli kelimeleri

• der Zug, die Züge (tren)
• die Tür, die Türen (kapı)
• das Fenster, die Fenster (pencere)
• der Lehrer, die Lehrer (öğretmen)
• das Brot, die Brote (ekmek)

Özet: Çekimli fiil 2. sırada durur, ikinci parça (ön ek ya da mastar) cümlenin sonuna gider. Sonraki derste (8/8) bu kuralı artikel, hâl ve kelime sırasıyla birlikte tekrar edeceksin.