Kelime Sırası I: Düz Cümle, Soru Cümlesi ve Fiilin 2. Sırası (Satzbau)

Tahmini süre: 13 dk. Bu ders, kursun 4/8. dersidir.

Önceki derslerde artikelleri, hâl fikrini ve fiil çekimini gördün. Şimdi bunları bir cümlenin içinde doğru yere koyma zamanı: bu derste kelime sırasının ilk bölümünü öğreniyorsun. Bir sonraki derste (Kelime Sırası II) cümlenin başına başka bir öğe koymayı ve olumsuz cümleyi göreceksin. Bugünkü temel, oraya giden yolun ilk adımıdır.

Bu derste ne öğreneceksin?

• Bu dersin sonunda çekimli fiilin düz cümlede her zaman 2. sırada durduğunu açıklayabileceksin.
• Bu dersin sonunda evet/hayır sorularını fiili başa alarak kurabileceksin.
• Bu dersin sonunda soru sözcüklü (W-Fragen) soruları doğru sırayla sorabileceksin.
• Bu dersin sonunda Türkçedeki fiil sona kuralı ile Almanca kuralı arasındaki farkı görüp hata yapmadan cümle kurabileceksin.

Kelimeler

Hatırlatma: Türkçede hâl ekleri isme gelir (kitabı, okula). Almanca'da ise hâl bilgisini isim değil artikel taşır. Bu dersteki cümlelerin hepsi ana özne konumundaki (Nominativ) isimlerle kurulduğu için artikeller henüz değişmiyor; ama artikeli ismin bir parçası gibi ezberlemeye şimdiden devam et.

Dil bilgisi / kalıp

1) Düz cümle (Aussagesatz). Çekimli fiil her zaman 2. sırada durur. Dikkat: 2. sıra, 2. kelime demek değildir; 2. öğe demektir. Bir öğe tek kelime de olabilir (Anna), artikelli bir grup da olabilir (Der Bruder).

Formül: Özne + çekimli fiil + diğer öğeler.

2) Evet/hayır sorusu (Ja/Nein-Frage). Fiil başa geçer, yani 1. sıraya gelir. Cümle sonunda soru işareti vardır.

Formül: Çekimli fiil + özne + diğer öğeler + ?

3) Soru sözcüklü soru (W-Frage). Soru sözcüğü 1. sıraya, çekimli fiil yine 2. sıraya gelir.

Formül: Soru sözcüğü + çekimli fiil + özne + diğer öğeler + ?

Bu yüzden şu kural kolayca akılda kalır: düz cümlede ve soru sözcüklü soruda fiil 2. sıradadır; yalnızca evet/hayır sorusunda 1. sıradadır.

Türkçeyle fark: Türkçede fiil genellikle cümlenin sonunda durur: Ben kahve içiyorum. Almanca'da fiil Özne'nin hemen ardından gelir: Ich trinke Kaffee. Türkçede evet/hayır sorusu mi eki ile kurulur (Kahve içiyor musun?); Almanca'da böyle bir ek yoktur, yalnızca fiil başa geçer (Trinkst du Kaffee?). Ayrıca Türkçede kelime sırası serbesttir, Almanca'da fiilin yeri sabittir.

Örnek cümleler

Ich trinke den Kaffee gern.
Ben kahveyi severek içerim.

Anna lernt Deutsch.
Anna Almanca öğreniyor.

Der Freund kommt aus Berlin.
Arkadaş Berlin'den geliyor.

Die Lehrerin liest ein Buch.
Öğretmen bir kitap okuyor.

Wir wohnen in einer Stadt.
Biz bir şehirde oturuyoruz.

Der Bruder hat ein Auto.
Erkek kardeşin bir arabası var.

Trinkst du Wasser?
Su içiyor musun?

Kommt die Freundin heute?
Kız arkadaş bugün geliyor mu?

Wo wohnt der Freund?
Arkadaş nerede oturuyor?

Woher kommt die Lehrerin?
Öğretmen nereden geliyor?

Was liest der Bruder?
Erkek kardeş ne okuyor?

Wer lernt Deutsch?
Kim Almanca öğreniyor?

Not: İlk cümlede den Kaffee yerine, bu derste hâl konusuna girmemek için, sadece Kaffee diyebilirsin: Ich trinke gern Kaffee. (Ben severek kahve içerim.) Buradaki gern (severek, memnuniyetle) fiilden sonra gelir, sıra bozulmaz.

Diyalog

A: Hallo, wie geht es dir?
Merhaba, nasılsın?

B: Gut, danke. Und dir?
İyiyim, teşekkürler. Ya sen?

A: Auch gut. Wo wohnst du?
Ben de iyiyim. Sen nerede oturuyorsun?

B: Ich wohne in einer Stadt am Meer.
Denizin kıyısındaki bir şehirde oturuyorum.

A: Arbeitest du dort?
Orada çalışıyor musun?

B: Ja, ich arbeite in einer Schule.
Evet, bir okulda çalışıyorum.

A: Was machst du dort?
Orada ne yapıyorsun?

B: Ich bin Lehrerin und ich lehre Deutsch.
Öğretmenim ve Almanca öğretiyorum.

A: Toll! Trinken wir einen Kaffee?
Harika! Bir kahve içelim mi?

B: Gern! Der Kaffee ist heute mein Freund.
Memnuniyetle! Kahve bugün benim dostum.

Türklerin sık yaptığı hatalar

• Fiili sona atmak. Yanlış: Ich Kaffee trinke. → Doğru: Ich trinke Kaffee. (Ben kahve içiyorum.) Türkçe sırası olan fiil sona kuralını Almanca'ya taşıma.
• Evet/hayır sorusunda fiili 2. sırada bırakmak. Yanlış: Du trinkst Kaffee? (yalnızca konuşmada, tonla) → Yazıda ve sınavda doğru: Trinkst du Kaffee? Türkçedeki mi eki yerine fiili başa al.
• Soru sözcüğünden sonra özneyi öne almak. Yanlış: Wo du wohnst? → Doğru: Wo wohnst du? Fiil, soru sözcüğünden hemen sonra gelir.
• Artikeli unutmak. Yanlış: Wo ist Schule? → Doğru: Wo ist die Schule? (Okul nerede?) Türkçede artikel yoktur; Almanca'da isim artikelsiz kalmaz.
• Fiili 2. kelime sanmak. Yanlış: Der Bruder von Anna lernt... cümlesinde fiili Der ile Bruder'in arasına koymak. Doğru: Der Bruder von Anna lernt Deutsch. Çünkü 1. öğe Der Bruder von Anna grubudur; fiil bu grubun ardından, 2. öğe olarak gelir.

Alıştırma

1. Boşluğu doldur: Ich ___ Kaffee. (trinken)
2. Kelimeleri sıraya koy: lernt / Deutsch / Anna
3. Artikeli seç: ___ Stadt (der / die / das)
4. Evet/hayır sorusuna çevir: Du wohnst in Berlin.
5. Doğru şıkkı seç: Wo ___? a) du wohnst b) wohnst du c) wohnen
6. Almancaya çevir: Erkek kardeş Almanca öğreniyor.
7. Boşluğu doldur (soru sözcüğü): ___ kommst du? – Ich komme aus Ankara.
8. Doğru cümleyi seç: a) Ich Kaffee trinke. b) Ich trinke Kaffee. c) Trinke ich Kaffee.

Cevap Anahtarı

• 1) trinke → Ich trinke Kaffee.
• 2) Anna lernt Deutsch.
• 3) die → die Stadt
• 4) Wohnst du in Berlin?
• 5) b) Wo wohnst du?
• 6) Der Bruder lernt Deutsch.
• 7) Woher → Woher kommst du?
• 8) b) Ich trinke Kaffee. (c şıkkı soru cümlesi olur, a şıkkında fiil sondadır.)

Telaffuz ipucu

• ä Türkçedeki e gibi, biraz açık okunur: Sätze → zetse. ü Türkçedeki ü ile aynıdır: Bücher → büşır. ö Türkçedeki ö gibidir.
• ch iki türlüdür. i, e, ä, ü, ö sesinden sonra Türkçedeki ş'ye yakın, yumuşak okunur (Bücher, ich → iş). a, o, u sesinden sonra boğazdan çıkan h gibi okunur (Buch → buh).
• z Türkçedeki ts gibi okunur: Satz → zats, zu → tsu. r kelime sonunda ve -er hâlinde çok hafif, ı'ya yakın bir sesle söylenir: Bruder → bruudır. ß Türkçedeki keskin s gibidir; bu derste geçmese de ileride karşına çıkacak.

Bu dersin artikelli kelimeleri

• der Satz, die Sätze (cümle)
• das Verb, die Verben (fiil)
• die Frage, die Fragen (soru)
• die Antwort, die Antworten (cevap)
• der Kaffee (kahve)
• das Wasser (su)
• das Buch, die Bücher (kitap)
• der Freund, die Freunde (erkek arkadaş)
• die Freundin, die Freundinnen (kız arkadaş)
• die Stadt, die Städte (şehir)
• die Schule, die Schulen (okul)
• der Bruder, die Brüder (erkek kardeş)
• die Lehrerin, die Lehrerinnen (kadın öğretmen)
• das Auto, die Autos (araba)

Özet: Düz cümlede ve soru sözcüklü soruda çekimli fiil 2. sıradadır; evet/hayır sorusunda 1. sıradadır. Türkçedeki gibi fiili sona atma. Bir sonraki derste cümleye başka öğelerle başlamayı öğrenerek bu kuralın en önemli sonucunu göreceksin.