Kelime Türetme ve Kalıplar: Ön Ekler, Son Ekler, Deyimsel İfadeler (Word Building and Phrases)

Bu derste ne öğreneceksin?

• Ön ekler (un-, re-) ile bir kelimenin anlamını nasıl değiştireceğini öğreneceksin.
• Son ekler (-er, -ful, -less, -ly) ile yeni kelimeler türetmeyi öğreneceksin.
• En sık kullanılan phrasal verb (eylem + edat) kalıplarını tanıyacaksın: wake up, turn on, look for, give up.
• Bir kelimeyi bilerek kelime dağarcığını hızla ikiye, üçe katlamayı ve B1 düzeyine köprü kurmayı öğreneceksin.

Önceki derslerde en sık kullanılan kelimeleri ve onları kalıcı hâle getirme tekniklerini gördün. Bu derste elindeki kelimeleri çoğaltma zamanı. Tek bir kelimeyi bilmek, çoğu zaman üç dört kelimeyi bilmek demektir. Bir sonraki derste (8/8) bu kursta öğrendiklerini bir arada tekrar edecek ve kendi çalışma planını oluşturacaksın. Bugünkü konu, o tekrarı çok daha kolay hâle getirecek.

Kelimeler

Dil bilgisi / kalıp

İngilizcede kelimeler Lego gibidir: bir kök alırsın, başına ya da sonuna bir parça eklersin, yeni bir kelime çıkar. Türkçede de aynı mantık vardır: iş + siz = işsiz, öğret + men = öğretmen. Fark şu: İngilizcede hem başa (ön ek) hem sona (son ek) parça ekleyebilirsin. Türkçede ise genelde yalnızca sona ek getirilir.

1) Ön ekler (prefix): Ön ek + kelime

• un- = olumsuz anlam verir. happy (mutlu) -> unhappy (mutsuz). Türkçedeki "-sız / değil" anlamına yakındır.
• re- = yeniden. do (yapmak) -> redo (yeniden yapmak). start -> restart (yeniden başlatmak).

2) Son ekler (suffix): Kelime + son ek

• -er = işi yapan kişi. teach -> teacher, play -> player, work -> worker. Türkçede "-ci, -men" gibidir.
• -ful = ...lı / ...li, dolu. help -> helpful, care -> careful. Dikkat: sonda tek l vardır.
• -less = ...sız / ...siz. home -> homeless, use -> useless. Yani -ful ve -less birbirinin karşıtıdır.
• -ly = nasıl yapıldığını anlatır (zarf). slow -> slowly, quick -> quickly.

3) Phrasal verb (eylem + edat)

Formül: Eylem + edat (up, on, off, for...). Edat, eylemin anlamını değiştirir. look = bakmak, ama look for = aramak. give = vermek, ama give up = pes etmek. Türkçede böyle bir yapı yoktur, bu yüzden bu kalıpları kelime kelime çevirmeye çalışma; tek bir kelime gibi ezberle. Küçük bir kural daha: turn on / turn off gibi kalıplarda nesne yerine it gelirse araya girer: Turn it off. (Onu kapat.)

Önemli: Her kelimeye her ek gelmez. happy için unhappy vardır ama unsad diye bir kelime yoktur. Yeni bir türev gördüğünde sözlükten kontrol et.

Örnek cümleler

• I am unhappy today.
  Bugün mutsuzum.
• My teacher is very kind.
  Öğretmenim çok naziktir.
• He is a good player.
  O iyi bir oyuncu.
• This map is useful.
  Bu harita faydalı.
• Be careful! The floor is wet.
  Dikkatli ol! Zemin ıslak.
• The old man is homeless.
  Yaşlı adam evsiz.
• This pen is useless.
  Bu kalem işe yaramaz.
• Please speak slowly.
  Lütfen yavaş konuş.
• Please redo the exercise.
  Lütfen alıştırmayı yeniden yap.
• I wake up at seven every day.
  Her gün yedide uyanırım.
• Please turn off the TV.
  Lütfen televizyonu kapat.
• I am looking for my keys.
  Anahtarlarımı arıyorum.
• Don't give up!
  Pes etme!

Diyalog

A: Hi, Ali! Why are you late?
Selam Ali! Neden geç kaldın?

B: I woke up late today.
Bugün geç uyandım.

A: Oh, that is unlucky.
Ah, bu şanssızlık.

B: Yes. And I am looking for my phone.
Evet. Bir de telefonumu arıyorum.

A: Is it in your bag?
Çantanda mı?

B: No... wait, here it is! I must turn it on.
Hayır... dur, işte burada! Onu açmalıyım.

A: Be careful with it. The screen is small.
Dikkatli ol. Ekran küçük.

B: Thanks. You are very helpful.
Sağ ol. Çok yardımseversin.

A: No problem. Don't be unhappy!
Sorun değil. Mutsuz olma!

B: OK. Come on, let's go quickly.
Tamam. Hadi, çabucak gidelim.

Türklerin sık yaptığı hatalar

• Sonda iki l yazmak: helpfull -> helpful. (Kelime tek l ile biter.)
• Olmayan türev uydurmak: unbig -> small (küçük). Her kelimeye un- getirilmez.
• Phrasal verb'ü kelime kelime çevirmek: I look my keys. -> I am looking for my keys.
• Zarf yerine sıfat kullanmak: She speaks slow. -> She speaks slowly.
• Nesne yerine it gelince sırayı bozmak: Turn off it. -> Turn it off.

Alıştırma

1. Boşluk doldur: Be ______! The road is dangerous. (care + ful)
2. Boşluk doldur: A person who teaches is a ______.
3. Doğru şıkkı seç: "Evi olmayan" için hangisi doğrudur? a) homeful b) homeless c) unhome
4. Çevir: Ben mutsuzum.
5. Doğru şıkkı seç: It is dark. Please ______ the light. a) turn on b) turn off c) give up
6. Boşluk doldur: He runs ______. (quick + ly)
7. Çevir: Pes etme!
8. Doğru şıkkı seç: kind kelimesinin zıttı hangisidir? a) kindless b) kindful c) unkind

Cevap Anahtarı

1. careful
2. teacher
3. b) homeless
4. I am unhappy.
5. a) turn on
6. quickly
7. Don't give up!
8. c) unkind

Telaffuz ipucu

• -ful sonunda "ful" diye net okunmaz; kısa ve zayıf bir "fıl" gibi söylenir: helpful = "help-fıl". Aynı şekilde -less de "lıs" gibi hafif okunur.
• -er sonu Türkçedeki "er" gibi sert okunmaz; "ır" gibi yumuşak söylenir: teacher = "ti-çır", player = "pley-ır".
• Phrasal verb'leri iki ayrı kelime gibi değil, akıcı tek bir ifade gibi söyle: wake up = "weykap", give up = "givap". Vurgu genellikle ikinci kelimeye (edata) düşer.

Küçük ödev: Bugün öğrendiğin türevlerden üçünü seç ve her biriyle kendi hayatından bir cümle yaz. Sonraki derste hepsini birlikte tekrar edeceğiz.