Düzen Kurmak: Davranış Sorunları, Tatil ve Uzun Vadeli Sorumluluk

Neden önemli?

Bir aile kedi ya da köpek aldı. İlk haftalar heyecanla geçti. Sonra bir akşam eve geldiler: koltuğun kenarı kemirilmiş, halının üstünde ıslak bir leke var. Köpek kapının önünde, kuyruğunu sallayarak bekliyor. Aile sinirlendi, hayvana bağırdı. Oysa hayvan ne yaptığını ‘kötülük olsun’ diye yapmadı. Yalnız kalmaktan rahatsız olmuş, sıkılmış ya da kendini boşaltacak yer bulamamış olabilir.

Sahiplenmek tek günlük bir karar değildir. Bir kedi ya da köpek yıllarca yaşar. Bu yıllar boyunca davranış sorunları çıkacak, tatile gitmeniz gereken zamanlar olacak, beklenmedik masraflar gelecek. Bu derste bunlara önceden hazırlanmayı öğreneceksin. Hazırlıklı olan sahip, hem hayvanı hem kendini yormaz.

Temel bilgi

İlk kural şudur: Her davranışın bir sebebi vardır. Hayvan sizi üzmek için kötü davranmaz. Sorunu çözmek için önce ‘Ne yapıyor?’ değil ‘Neden yapıyor?’ diye sorarsın.

Yaygın sebepler şunlardır:

• Sıkıntı ve enerji fazlası: Yeterince hareket etmeyen ya da oyalanmayan hayvan, kendine iş bulur. Bu iş çoğu zaman kemirmek, kazmak, tırmalamak olur.
• Yalnız kalma stresi: Özellikle köpekler sahibinden ayrılınca havlayabilir, ağlayabilir, eşyalara zarar verebilir.
• Doğal içgüdü: Kedi tırmalamak ister, köpek koklamak ve kazmak ister. Bunlar kötü huy değil, doğal davranıştır. Yapılacak şey, bunları doğru yere yönlendirmektir.
• Eğitim eksikliği: Hayvan neyin istendiğini bilmiyorsa doğrusunu yapamaz.
• Sağlık sorunu: Ani başlayan bir değişiklik (tuvalet alışkanlığının bozulması, saldırganlık, iştah değişimi) hastalıktan kaynaklanabilir. Bu durumda önce veteriner hekime gitmek gerekir.

Cezalandırma çoğu zaman işe yaramaz. Hayvan, cezayı yaptığı davranışla değil sizin öfkenizle ilişkilendirebilir. Sonuç olarak sizden korkar, sorun ise sürer. Ödüllendirmek daha etkilidir: doğru davranışı yaptığı anda ödül ver.

Adım adım nasıl yapılır?

Aşağıdaki adımlar sırayla uygulanır:

• 1) Davranışı yaz. Ne zaman, nerede, ne olmadan önce, ne olduktan sonra? Bir hafta not tut. Çoğu zaman bir düzen ortaya çıkar.
• 2) Sağlığı ele. Davranış yeni başladıysa ya da ani değiştiyse önce veteriner hekime göster. Tanı koymak sizin işiniz değil.
• 3) İhtiyacı karşıla. Günlük yürüyüş, oyun, temiz kum ya da tuvalet alanı, taze su, sakin bir uyku köşesi. Çoğu sorun burada çözülür.
• 4) Doğru yeri göster. Kemirmek istiyorsa uygun oyuncak ver. Tırmalamak istiyorsa tahta ver. Yasaklamak yerine yönlendir.
• 5) Tutarlı ol. Evdeki herkes aynı kurala uymalı. Biri izin verip öbürü kızarsa hayvan kafası karışır.
• 6) Küçük adımlarla ilerle. Yalnız kalma sorunu varsa önce birkaç dakika dışarı çık, sonra yavaş yavaş süreyi uzat.
• 7) Düzelmezse yardım al. Birkaç hafta düzenli uygulamaya rağmen sorun sürüyorsa ya da hayvan ısırıyorsa veteriner hekime ya da hayvan davranış uzmanına danış.

Yalnız kalma ve tatil planı

Evde uzun süre yalnız kalacaksa şunları düşün:

• Gün içinde hayvanı kim kontrol edecek? Komşu, akraba, bakıcı?
• Tatilde hayvan evde mi kalacak, bir tanıdığın yanında mı, yoksa bakım evinde mi? Her seçeneğin avantajı ve zorluğu var. Hayvanın yapısına göre seç.
• Seyahatten önce bakıcıyı hayvanla tanıştır. Beslenme saatlerini, ilaçları, veterinerin telefonunu yaz.
• Seyahat edeceksen aşı belgesi, kimlik ya da çip bilgisi, taşıma kafesi gibi şeylerin kuralları değişebilir. Gideceğin yerin ve taşıma şirketinin güncel şartlarını önceden sor.
• Hayvanı arabada tek başına bırakma. Kapalı araç kısa sürede tehlikeli derecede ısınabilir.

Uzun vadeli sorumluluk: bütçe ve acil durum

Bir hayvanın masrafı sadece mama değildir. Aşı, parazit önlemi, veteriner kontrolü, kum ya da tasma gibi malzemeler, beklenmedik hastalık ve kaza masrafları da vardır. Rakamlar şehre ve zamana göre çok değişir; bu yüzden kendi bütçeni kendi güncel fiyatlarınla çıkar. Kesin tutarlar için yerel veteriner kliniklerinden fiyat sor.

• Aylık sabit masrafları listele (mama, kum, bakım).
• Yılda bir kez olan masrafları listele (aşı, kontrol).
• Beklenmedik durumlar için ayrı bir küçük birikim ayır. Ne kadarının uygun olduğu gelirine bağlıdır; gerekirse bir mali danışmana başvur.
• Acil durum için yakın bir veteriner kliniğinin telefonunu ve nöbetçi olup olmadığını önceden öğren.
• Hayvanın aşı kartını, kimlik bilgisini ve ilaç listesini tek bir yerde tut.
• Hayat değişirse ne olacağını düşün: taşınma, bebek, iş değişikliği. Hayvana bakacak yedek bir kişi belirle.

Örnek

(Kurgusal bir örnektir.) Bir çalışan, günde sekiz saat dışarıda olan, orta yaşta bir köpek sahiplenmiş. Köpek her gün o saatlerde havlıyormuş. Çalışan önce notlar tutmuş: havlama, evden çıktıktan yarım saat sonra başlıyor, akşama doğru artıyor. Veterinere götürmüş, fiziksel bir sorun bulunmamış. Sonra rutini değiştirmiş: işe gitmeden önce yirmi dakika tempolu yürüyüş, çıkarken sakin ve kısa bir vedalaşma, bırakılan yiyecek doldurulmuş bir oyuncak, öğle arasında komşunun kısa bir ziyareti. Birkaç hafta sonra havlama azalmış. Düzelme yavaş olmuş; ilk günlerde değişiklik görünmemiş. Çalışan sabrettiği için sonuç almış.

Sık yapılan hatalar

• Davranışın sebebini aramadan hayvana bağırmak ya da cezalandırmak.
• Evdeki herkesin farklı kurallar uygulaması.
• Tatil planını son güne bırakmak.
• Ani başlayan davranış değişikliğini ‘huy’ sanıp veterinere gitmemek.
• Bütçeyi sadece mama üzerinden hesaplamak, beklenmedik masrafı düşünmemek.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bir davranış günlüğü tut: Hayvanının rahatsız edici bir davranışı varsa yedi gün boyunca ne zaman olduğunu yaz. Hedef: en az 5 not.
• Acil durum kartı hazırla: Veterinerin adı, telefonu, nöbetçi klinik, aşı bilgisi ve tanıdığın bir yedek bakıcının telefonunu tek bir kâğıda yaz. Hedef: kâğıdı buzdolabına as.
• Aylık masraf listesi çıkar: Hayvan için yaptığın tüm harcamaları listele ve yıllık olanları ekle. Hedef: bir toplam tutar yazmak.

Kendini sına

• 1) Bir hayvanın rahatsız edici davranışında ilk sorman gereken soru nedir?
• 2) Ani başlayan davranış değişikliğinde ilk adım ne olmalıdır?
• 3) Kedinin kanepeyi tırmalamasını yasaklamak yerine ne yapmak daha doğrudur?
• 4) Tatile çıkmadan önce bakıcıyla neleri paylaşmalısın?
• 5) Hayvan bütçesinde mama dışında hangi kalemler olabilir?

Cevaplar

• 1) ‘Bunu neden yapıyor?’ Sebebi anlamadan çözüm bulunmaz.
• 2) Veteriner hekime göstermek. Sağlık sorunu olabilir.
• 3) Tırmalama tahtası vermek ve kanepenin yanına koymak; doğal içgüdüyü doğru yere yönlendirmek.
• 4) Beslenme saatleri, varsa ilaçlar, veterinerin telefonu, hayvanın alışkanlıkları ve ulaşabileceğin bir numara.
• 5) Aşı, parazit önlemi, kontroller, kum ya da bakım malzemeleri, beklenmedik hastalık masrafı ve bakıcı gideri.

Kapanış: 8 dersten geriye ne kalıyor?

Bu kursta sahiplenmeden önce kendine dürüstçe sormayı, hayvanı ve evi hazırlamayı, ilk günleri düzenli geçirmeyi, beslenme, sağlık ve eğitimin temellerini ve bu derste de düzen kurmayı öğrendin. Hepsinin ortak noktası şudur: Kedi ya da köpek sahiplenmek bir duygu değil, bir sorumluluktur. Sorumluluk da küçük, düzenli alışkanlıklarla taşınır. Sağlık, bütçe ya da davranış konusunda emin olmadığın her yerde bir veteriner hekime ya da ilgili uzmana danış. Hayvanın sana güvenmesi zaman alır; sen düzenli oldukça bu güven gelir.