Temel Eğitim: Tuvalet, Sınırlar ve Basit Komutlar

Okuma süresi: yaklaşık 13 dk. Ders 7/8.

Önceki derste evdeki düzeni ve günlük bakımı konuştun. Bu derste yeni dostuna ev kurallarını nasıl öğreteceğine bakacaksın. Bir sonraki ders (8/8) kursu toparlıyor. Orada bugün öğrendiklerini uzun vadeli bir plana bağlayacaksın.

Neden önemli?

Hayvanı eve getirdin. İlk akşam halının üstünde bir ıslak leke buldun. Ertesi sabah ayakkabının bağı kemirilmiş. Üçüncü gün ise kapı her açıldığında hayvan sana doğru fırlıyor. Bunların hiçbiri “kötülük” değil. Hayvan sana ev kurallarını bilmediğini gösteriyor. Kuralı ona kimse öğretmedi.

Eğitim, hayvanın seni anlamasını sağlar. Hayvan ne yapacağını bildiğinde evde huzur olur. Hem sen rahatlarsın hem de o. Karışık ve tutarsız kurallar ise ikinizi de yorar. İyi haber şu: temel eğitim için özel bir yeteneğe ihtiyacın yok. Sabır, düzen ve küçük ödüller yeterli.

Temel bilgi

Bu dersin merkezinde tek bir fikir var: hayvan, işe yarayan davranışı tekrar eder. Bir davranışın hemen ardından hoşuna giden bir şey olursa o davranışı yine yapar. Bu şeye “ödül” diyoruz. Ödül mama parçası, sevgi ya da oyun olabilir.

Ödül temelli yöntemin üç kuralı var:

• Zamanlama: Ödül, doğru davranıştan sonra bir iki saniye içinde gelmeli. Geç verilen ödül hayvana neyin ödüllendirildiğini anlatmaz.
• Tutarlılık: Evdeki herkes aynı kelimeyi ve aynı kuralı kullanmalı. Birin “yapabilirsin” dediğini öteki “yapma” derse hayvan şaşırır.
• Kısa ve sık tekrar: Günde birkaç kez, her seferinde birkaç dakika çalışmak uzun bir seanstan daha iyidir. Hayvan çabuk yorulur ve sıkılır.

Cezanın neden işe yaramadığını da bil. Bağırmak, burnunu pisliğe sürmek ya da vurmak hayvana doğru davranışı öğretmez. Sadece seni korkutucu bulmasına yol açar. Korkan hayvan çoğu zaman yaptığı şeyi senden saklamaya başlar. Mesela tuvaletini köşede, sen görmezken yapar. Üstelik ceza çoğu zaman olaydan sonra gelir. Hayvan bir dakika önceki olayla şimdiki bağırmayı bağdaştıramaz.

Adım adım nasıl yapılır?

Aşağıdaki adımlar hem kedi hem köpek için geçerlidir. Farklı olan yerlerde not düştüm.

• Adım 1: Ödülünü hazırla. Hayvanın çok sevdiği, çok küçük mama parçaları seç. Parçalar fındıktan küçük olsun. Ödül mamasını günlük yemek miktarından düşmeyi unutma. Hayvanın kilosu ve diyeti için veterinere danış.
• Adım 2: Tuvalet yerini sabitle. Kedide kum kabını sessiz, ulaşması kolay bir yere koy ve yerini sık sık değiştirme. Köpekte hep aynı kapıdan, aynı noktaya çıkar. Hayvan kokuyu tanıyınca tekrar oraya gitmek ister.
• Adım 3: Doğru anları tahmin et. Yemekten, uykudan ve oyundan sonra hayvanlar çoğunlukla tuvalete gider. Bu anlarda onu hemen kum kabına ya da dışarıya götür. Yavru köpeklerde bu sıklık yüksektir, bu yüzden sabırlı ol.
• Adım 4: Doğru yerde yapınca hemen ödüllendir. Tuvaletini doğru yerde bitirdiği anda neşeli bir sesle “aferin” de ve mamayı ver. Eve girmesini bekleme. Ödül tuvalet yerinde, hemen verilmeli.
• Adım 5: Kaza olursa sakin kal. Yanlış yerde yaptıysa bağırma. Temizle ve geç. Temizlikte kokuyu gidermeye yarayan, hayvanlar için uygun bir ürün kullan. Koku kalırsa hayvan aynı yeri tekrar seçebilir. Ürün seçerken etiketi oku, emin değilsen veterinere sor.
• Adım 6: “Hayır” sınırını kısa tut. Tek ve kısa bir kelime seç, örneğin “hayır”. Yasak bir şeyi yaparken sakin bir sesle söyle. Hemen ardından yapabileceği başka bir şey ver: bir çiğneme oyuncağı, bir tırmalama tahtası. Doğru şeyi yapınca ödüllendir. Sadece “yapma” demek yetmez, “şunu yap” demek de gerekir.
• Adım 7: “Otur” komutunu öğret. Elinde mamayla hayvanın burnuna yaklaş. Mamayı yavaşça başının üstüne doğru kaldır. Başı yukarı kalkınca poposu doğal olarak yere iner. Popo yere değdiği an “otur” de ve mamayı ver. Bunu birkaç gün, günde birkaç kez tekrarla. Önce hareket, sonra kelime gelsin. Kelimeyi ancak hayvan hareketi rahat yapınca ekle.
• Adım 8: “Gel” komutunu eğlenceli yap. Hayvanın ismini ve “gel” kelimesini neşeli bir sesle söyle. Yanına gelince büyük bir sevinçle ödüllendir. “Gel” kelimesini asla hayvanı azarlamak için kullanma. Yoksa gelmenin kötü bir şey olduğunu öğrenir.
• Adım 9: Seansları kısa tut. Her çalışma iki üç dakika sürsün ve başarıyla bitsin. Hayvan sıkılmadan bırak. Böylece bir sonraki seansa istekli gelir.

Örnek

Bu örnek kurgusaldır.

Bir aile, birkaç aylık bir yavru köpek sahiplenir. İlk hafta köpek salonun köşesine sık sık tuvalet yapar. Ailenin annesi her seferinde bağırır. Köpek ise bağırma sesini duyunca saklanmaya başlar. Aile bu durumda yöntemini değiştirir.

Önce evdeki herkes tek bir kural üzerinde anlaşır: yemekten ve uykudan sonra köpek hemen aynı kapıdan çıkarılır, aynı noktaya götürülür. Cebe küçük mama parçaları konur. Köpek dışarıda tuvaletini yapınca hemen ödül verilir. İçeride kaza olursa kimse bağırmaz, yer temizlenir ve kokusu giderilir.

Birkaç hafta boyunca kazalar yavaş yavaş azalır. Yine de ara sıra kaza olur, çünkü öğrenme düz bir çizgi değildir. Aile bunu normal karşılar ve yöntemi bozmaz. Aynı zamanda “otur” komutu için her gün iki üç dakikalık çalışma yapılır. Önce mama yardımıyla hareket öğretilir, sonra kelime eklenir. Bu örnek bir ders amaçlı tasvirdir. Her hayvan farklı hızda öğrenir.

Sık yapılan hatalar

• Cezalandırmak: Bağırmak, vurmak ya da burnunu pisliğe sürmek korkuyu artırır, öğretmez. Hayvan doğru davranışı değil, senden kaçmayı öğrenir.
• Geç ödüllendirmek: Hayvan yemek yerken ya da eve girince verilen ödülü tuvaletle ilişkilendirmez. Ödül, doğru davranıştan hemen sonra gelmeli.
• Evdeki kuralları tutarsız uygulamak: Birinin izin verdiği şeyi öbürü yasaklarsa hayvan hangi kurala uyacağını bilemez. Evdeki herkes aynı kelimeleri kullanmalı.
• Çok uzun çalışmak: Yarım saatlik tek seans yerine günde birkaç kısa seans daha iyi sonuç verir.
• Sabırsız olmak: Birkaç günde sonuç beklemek yanlış olur. Kazalar öğrenme sürecinin parçasıdır. Tuvalet sorunu çok uzarsa ya da hayvan sürekli ağrılı görünürse sağlık sorunu olabilir. Bu durumda veterinere danış.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Hayvanının sevdiği mamayı küçük parçalara ayır ve bir kapta hazır tut. Her gün en az üç kez, birer iki dakikalık çalışma yap.
• Evdeki herkesle oturup tek bir “hayır” kelimesi ve tek bir “otur” kelimesi üzerinde anlaş. Kelimeleri bir kâğıda yaz ve buzdolabına as.
• Yedi gün boyunca bir not defteri tut: hayvan tuvaletini nerede yaptı, saat kaçta, yemekten ne kadar sonra? Haftanın sonunda bir düzen görmeye çalış.

Kendini sına

• 1. Ödül, doğru davranıştan ne kadar sonra verilmelidir?
• 2. Tuvalet kazasında bağırmak neden işe yaramaz?
• 3. “Hayır” dedikten sonra hayvana neden başka bir seçenek sunmalısın?
• 4. “Otur” komutunu öğretirken önce hareket mi, önce kelime mi gelir?
• 5. Tuvalet sorunu çok uzarsa kime danışmalısın?

Cevaplar

• 1. Birkaç saniye içinde, yani hemen. Geç verilen ödülü hayvan davranışla ilişkilendiremez.
• 2. Hayvan neden bağırıldığını anlamaz. Sadece senden korkmayı öğrenir ve tuvaletini saklanarak yapabilir.
• 3. Çünkü sadece yasaklamak ne yapacağını öğretmez. Yapabileceği bir şey gösterip ödüllendirirsen doğru davranışı öğrenir.
• 4. Önce hareket gelir. Hayvan hareketi rahat yapınca kelime eklenir.
• 5. Veterinere. Uzayan tuvalet sorunları bazen bir sağlık sorununun işareti olabilir.

Bir sonraki derste (8/8) bu kursu toparlayacak ve bugün öğrendiklerini uzun vadeli bir bakım ve eğitim planına bağlayacaksın.