Algı ve Dikkat: Dünyayı Nasıl Görüyoruz?

Süre: yaklaşık 11 dk · Ders 4/8

Giriş

Şu an bu satırları okurken çevrenizde onlarca şey oluyor: bir yerden ses geliyor, ayaklarınız zemine basıyor, gözünüzün kenarında bir renk var. Oysa büyük olasılıkla bunların çoğunu şimdiye kadar fark etmediniz. İşte bu ders tam olarak bunu konuşuyor: Dünyayı olduğu gibi mi görüyoruz, yoksa zihnimizin hazırladığı bir versiyonunu mu?

Psikoloji bu soruya oldukça net bir cevap verir: Gözlerimiz kamera, kulaklarımız kayıt cihazı gibi çalışmaz. Duyular ham veriyi toplar, beyin ise bu veriyi seçer, eler, tamamlar ve yorumlar. Bunun bugünle bağı çok güçlü. Trafikte telefona bakarken yayayı görmemek de, tanıklık ifadelerinin bazen yanılması da, iki insanın aynı olayı farklı anlatması da algı ve dikkatin işleyişiyle ilgilidir.

Önceki derste kurduğumuz temelin üzerine bir kat daha çıkıyoruz: Zihin davranışı nasıl yönlendiriyorsa, algı da zihnin dünyayla ilk buluşma noktasıdır. Bu dersin sonunda “gerçeği görüyorum” cümlesine biraz daha temkinli bakacaksınız.

Bilmen gerekenler

Önce birkaç temel kavramı netleştirelim. Aşağıdaki tablo dersin iskeletidir.

Duyum ile algı arasındaki fark önemlidir. Duyum “ne geldi?” sorusunun, algı ise “bu ne anlama geliyor?” sorusunun cevabıdır. Aynı duyum farklı kişilerde farklı algılara dönüşebilir.

Ayrıca üç isim aklınızda kalsın. Max Wertheimer, Wolfgang Köhler ve Kurt Koffka, yirminci yüzyılın başında Almanya’da Gestalt (Biçim) psikolojisinin öncüleri olarak anılır. Bu okul, algının parçaların basit toplamı olmadığını, zihnin parçalara bir düzen getirdiğini savundu.

Anlatım

Hikâyeye bir bilmeceyle başlayalım: Gözümüzün ağ tabakasında görüntü baş aşağı oluşur, üstelik her gözün içinde sinirlerin çıkış yaptığı ve hiç ışığa duyarlı hücre bulunmayan bir nokta vardır. Buna kör nokta denir. Buna rağmen görüş alanımızda bir delik görmeyiz. Neden? Çünkü beyin boşluğu çevredeki bilgiye ve öbür gözden gelen veriye bakarak sessizce doldurur. Yani daha işin en başında, gördüğümüz şeyin bir kısmı “tahmin”dir.

Beyin bu işi rastgele yapmaz; kurallar kullanır. Gestalt psikologları bu kuralların bir kısmını adlandırdı. Yakınlık ilkesine göre birbirine yakın şeyleri grup sayarız. Benzerlik ilkesine göre benzer şekilleri bir arada görürüz. Tamamlama ilkesine göre eksik bir daire çizgisini bile daire olarak algılarız. Bir de figür-zemin ayrımı vardır: Sahnede bir şeyi öne, geri kalanını arkaya atarız. Danimarkalı psikolog Edgar Rubin’in ünlü vazo çizimi bunun klasik örneğidir: Aynı çizimde bir an bir vazo, bir an karşı karşıya duran iki yüz görürsünüz. Çizim değişmez; değişen, zihnin neyi figür seçtiğidir.

Algının ikinci yarısı beklentidir. Yukarıdan aşağıya işleme dediğimiz şey, geçmiş deneyimlerimizin, kültürümüzün ve o anki ruh hâlimizin gördüğümüzü şekillendirmesidir. Dilinizi bildiğiniz için gürültülü bir ortamda bile tanıdık bir cümleyi anlarsınız, bilmediğiniz bir dilin ise kelimelerini birbirinden ayıramazsınız. Ses aynıdır; fark, zihindeki şablonlardadır. Bu yüzden algı, pasif bir kayıt değil, aktif bir yorumdur.

Şimdi dikkate gelelim. Dünyadan gelen bilgi seli, beynin bir anda işleyebileceğinden çok daha fazladır. Dikkat, bir tür filtre ya da spot ışığı gibi çalışır. İngiliz psikolog Donald Broadbent 1950’lerde, bilgi akışında bir “süzgeç” bulunduğunu öne süren etkili bir model geliştirdi. Bugünkü görüşler daha esnektir, ama ana fikir yerinde durur: Dikkat sınırlıdır ve neye yönelirsek onu daha iyi işleriz, diğerlerini ise büyük ölçüde kaçırırız. Kalabalık bir ortamda yalnızca tek bir sohbeti takip edebilmeye seçici dikkat denir. İlginç olan şu: Aklımız başka bir konuşmadayken, uzaktan kendi adımız söylendiğinde çoğumuz bunu birden duyarız. Demek ki “dinlemediğimiz” kanallar tamamen kapalı değildir.

Bu sınırın en çarpıcı sonucu, telefonla ya da başka işlerle aynı anda birkaç şey yaptığımızı sanmamızdır. Araştırmalar, çoklu görev dediğimiz şeyin çoğu zaman iki işin arasında hızla gidip gelmek olduğunu, bunun da hata ve yorgunluk getirdiğini gösterir. Özellikle zihinsel çaba isteyen iki iş bir arada yürümez.

Yakın okuma / örnek

Dikkatin sınırlarını göstermek için en çok anılan deneylerden birini yakından inceleyelim. Harvard Üniversitesi’nden Daniel Simons ve Christopher Chabris, 1999’da yayımlanan çalışmalarında katılımcılara kısa bir video izletti. Videoda beyaz ve siyah tişörtlü iki takım birbirine basketbol topu atıyordu. Katılımcılardan görevi, beyaz takımın attığı pasları saymaktı. Videonun ortasında goril kostümü giymiş bir kişi sahneye girip görüntünün ortasında durur, göğsüne vurur ve yürüyüp çıkardı.

Sonuç şaşırtıcıydı: Katılımcıların önemli bir kısmı gorili hiç fark etmedi. Sonradan videoyu tekrar izleyip gorili gördüklerinde ise çoğu şaşkınlık yaşadı, hatta bir kısmı videonun değiştirildiğini düşündü.

Bunu nasıl yorumlarız? Bu olgunun adı dikkatsizlik körlüğüdür (inattentional blindness). Gözler gorile bakıyordu; duyum vardı. Ama dikkat başka bir işe, pas saymaya, kilitlenmişti; bu yüzden algı oluşmadı. Deneyin öğrettiği iki ders var. Birincisi: Bir şeyi görmemiş olmak, gözümüzün kusuru anlamına gelmez; dikkatimizin başka yerde olması yeterlidir. İkincisi ve daha rahatsız edici olanı: Neyi kaçırdığımızı bilmeyiz, üstelik kaçırdığımızdan çoğunlukla emin değil, aksine “her şeyi gördüğümüzden” eminizdir. Bu, günlük hayatta sürücülerin ya da görgü tanıklarının neden bazen güvenle yanlış konuşabildiğini kısmen açıklar.

Benzer bir örnek de Müller-Lyer yanılsamasıdır. Alman sosyolog Franz Müller-Lyer’in 1889’da yayımladığı bu çizimde iki eşit uzunlukta çizgiden biri ok başları içe, diğeri dışa bakacak biçimde çizilir. Çizgiler eşit uzunlukta olduğu hâlde biri daha uzun görünür. Cetvelle ölçüp eşit olduğunu öğrenseniz bile yanılsama devam eder. Bu, algının bazı işleyişlerinin bilgi ve irademizden bağımsız çalıştığını gösterir: Bilmek, görmeyi her zaman değiştirmez.

Sık karıştırılanlar

• Duyum ve algı aynı şey değildir. Duyum ham veriyi yakalamaktır, algı ise onu anlamlandırmaktır.
• Yanılsama “bozuk görme” demek değildir. Yanılsamalar, sağlıklı bir algı sisteminin kullandığı kısayolların ortaya çıkardığı doğal sonuçlardır.
• Çoklu görev yapıyorum sanmak, gerçekten çoklu görev yapmaktır diye düşünmek yanlıştır. Çoğu durumda dikkat iki iş arasında hızla değişir ve bunun bir bedeli vardır.
• Dikkatsizlik körlüğü, dalgınlık ya da zekâ eksikliği değildir. Bu, dikkatin sınırlı olmasının herkeste görülen bir sonucudur.
• Gestalt “bütün, parçaların toplamından fazladır” fikriyle özetlenir, ama bu her bütünün büyülü olduğu anlamına gelmez; zihnin parçalara düzen getirdiğini söyler.

Kendini sına

1. Duyum ile algı arasındaki fark nedir? Bir örnekle açıklayın.

2. Kör noktamız olduğu hâlde görüş alanımızda neden bir boşluk görmeyiz?

3. Simons ve Chabris’in deneyinde katılımcılar neden gorili fark etmedi ve bu olguya ne ad verilir?

4. Yukarıdan aşağıya işleme ile aşağıdan yukarıya işleme arasındaki fark nedir?

5. Müller-Lyer yanılsaması, algı hakkında bize ne öğretir?

Cevaplar

1. Duyum, duyu organlarının uyaranı yakalamasıdır; algı ise bu bilginin beyinde düzenlenip anlam kazanmasıdır. Örneğin gözümüze ışık girmesi duyum, onu “yaklaşan bir otobüs” olarak tanımak algıdır.

2. Çünkü beyin boşluğu, çevredeki görüntüden ve diğer gözden gelen bilgiden yararlanarak otomatik olarak doldurur. Bu, algının bir kısmının tahmine dayandığını gösterir.

3. Dikkatleri pasları saymaya yönelmişti; gözleri gorile baksa da dikkat başka yerde olduğu için algı oluşmadı. Bu olguya dikkatsizlik körlüğü denir.

4. Aşağıdan yukarıya işleme, algının uyarandan başlayıp beyne doğru ilerlemesidir. Yukarıdan aşağıya işlemede ise beklenti, bilgi ve bağlam algıyı yönlendirir.

5. Eşit uzunluktaki çizgilerin eşit görünmemesi, algının gerçeğin birebir kopyası olmadığını ve bazı algı süreçlerinin bilgimize rağmen çalışmaya devam ettiğini gösterir.

Bu derste, dünyayı bire bir görmediğimizi, zihnimizin onu bizim için yorumladığını gördük. Bir sonraki derste bu bakışı bir adım ileri taşıyacağız: Algıladığımız ve dikkat ettiğimiz şeyler nasıl öğrenmeye ve belleğe dönüşüyor? Bugün öğrendiklerinizi orada da kullanacaksınız, çünkü zihin neyi seçip algıladıysa yalnızca onunla çalışabilir.