Etik, Telif ve Sorumlu Kullanım

Süre tahmini: 10 dk

Bu derste ne yapacağız?

Bu, kursun son dersi. Yapay zekâ ile metin, görsel ve sunum üretmeyi öğrendiniz. Şimdi işin sorumluluk tarafına bakacağız. Dört temel konuyu sade düzeyde ele alacağız: telif hakkı, kişisel verilerin korunması, önyargı ve şeffaflık. Sonunda yapay zekâ kullandığınızı ne zaman ve nasıl belirteceğinize dair kişisel bir kontrol listesi hazırlayacaksınız.

Ön koşul: Önceki derslerde kullandığınız bir yapay zekâ aracı ve bir not defteri ya da boş bir metin belgesi. Hukuki bir bilgi birikimine ihtiyacınız yok. Bu ders genel farkındalık sağlar, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Kurallar ülkeye, kuruma ve kullandığınız araca göre değişebilir.

Kavram

Yapay zekâ aracını güçlü bir mutfak robotuna benzetebilirsiniz. Robot malzemeyi hızla doğrar, karıştırır, pişirir. Ama hangi malzemeyi koyacağınıza, yemeği kime sunacağınıza ve tabağın üstüne ne yazacağınıza siz karar verirsiniz. Sofradaki sorumluluk sizindir.

1. Telif hakkı

Telif hakkı, bir eserin sahibinin o eser üzerindeki haklarını korur. Yazı, fotoğraf, çizim, müzik ve video bunlara örnektir. Yapay zekâ araçları çok sayıda örnekten öğrenir. Ürettikleri içerik bazen mevcut bir eserle çok benzeşebilir. Bu konuda dünyada tartışmalar ve davalar sürüyor. Kuralların netleşmemiş olması, dikkatli davranmanız gerektiği anlamına gelir. Başlangıç düzeyinde işinize yarayacak ilkeler şunlardır:

• Başkasının eserini yapay zekâya izinsiz yüklemeyin ve onu birebir taklit ettirmeyin.
• Yaşayan bir sanatçının üslubunu ismini vererek kopyalatmaktan kaçının.
• Ticari kullanımdan önce aracın kullanım koşullarını okuyun. Üretilen içeriği hangi amaçla kullanabileceğiniz orada yazar.
• Yapay zekânın önerdiği alıntıları, kaynakları ve isimleri mutlaka doğrulayın. Araç bazen var olmayan kaynak uydurabilir.

2. Kişisel verilerin korunması

Kişisel veri, bir kişiyi doğrudan ya da dolaylı olarak belirleyen bilgidir. Ad soyad, telefon, adres, kimlik numarası, fotoğraf ve sağlık bilgisi buna girer. Türkiye'de bu konuyu Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) düzenler. Ana ilke basittir: Bir yapay zekâ aracına yazdığınız şeyi, kartpostala yazıp postaya vermiş gibi düşünün. Emin olmadığınız bilgiyi göndermeyin.

3. Önyargı

Yapay zekâ, insanların ürettiği verilerden öğrenir. Bu veriler dengesizse çıktılar da dengesiz olabilir. Örneğin belli bir mesleği hep aynı cinsiyetle, belli bir bölgeyi hep aynı klişeyle anlatabilir. Bu yüzden çıktıyı okurken Kim dışarıda kalmış? Hangi kalıp yargı tekrar ediliyor? diye sormanız gerekir.

4. Şeffaflık

Şeffaflık, yapay zekâ kullandığınızı gerektiğinde açıkça söylemektir. Amaç kendinizi suçlu ilan etmek değil, karşınızdakinin doğru karar vermesini sağlamaktır. Okuyucu bir görselin gerçek bir fotoğraf mı yoksa yapay zekâ üretimi mi olduğunu bilmek isteyebilir. Okul, işyeri ve yayın platformlarının kendi kuralları olabilir. Önce onlara bakın.

Adım adım uygulama

Şimdi kendi kontrol listenizi hazırlayacağız. Numaraları sırayla izleyin.

• 1. Bilgisayarınızda bir not uygulaması ya da metin belgesi açın. Menüden Yeni ya da Yeni Belge seçeneğine tıklayın. Arayüz programa ve sürüme göre değişebilir. Başlık satırına Yapay Zekâ Kullanım Kontrol Listem yazın.
• 2. Belgeye Gizlilik başlığı ekleyin. Altına şu soruyu yazın: Yapay zekâya yazdığım metinde ad, telefon, adres, kimlik numarası, sağlık bilgisi, müşteri bilgisi ya da gizli iş bilgisi var mı? Cevap evetse, o bilgiyi silmeyi ya da yerine X kişisi gibi genel bir ifade koymayı ilke edinin.
• 3. Telif başlığı ekleyin. Altına şunları yazın: Başkasının eserini yükledim mi? Birine çok benzeyen bir çıktı mı aldım? Kullanım koşullarını okudum mu?
• 4. Doğruluk başlığı ekleyin. Şunu yazın: Sayıları, isimleri, tarihleri ve kaynakları güvenilir bir ikinci kaynaktan doğruladım mı?
• 5. Önyargı başlığı ekleyin. Şunu yazın: Metin ya da görselde bir grubu kalıp yargıyla gösteren bir şey var mı? Herkesi kapsayan bir dil kullandım mı?
• 6. Şeffaflık başlığı ekleyin. Üç durum belirleyin. Örneğin: Ödev ya da iş teslimi yapıyorsam yönergeye bakarım. Yayınladığım görsel gerçek bir olayı gösteriyorsa yapay zekâ ürünü olduğunu belirtirim. Kurum kural koymuşsa ona uyarım.
• 7. Bir bildirim cümlesi hazırlayın ve listenin sonuna ekleyin. Örnekler: Bu metnin taslağı yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış, tarafımdan gözden geçirilip düzenlenmiştir. ya da Bu görsel yapay zekâ ile üretilmiştir.
• 8. Belgeyi kaydedin. Menüden Dosya ve ardından Kaydet seçeneğine tıklayın. Dosyaya yz-kontrol-listem adını verin ve kolay ulaşacağınız bir klasöre koyun.
• 9. Listeyi denemek için önceki derslerde ürettiğiniz bir metni ya da sunumu açın. Listeyi madde madde uygulayın. Bulduğunuz her sorunu düzeltin.

Sık karşılaşılan sorunlar

Mini görev

Hazırladığınız kontrol listesini gerçek bir işe uygulayın. Önceki derslerden birinde ürettiğiniz kısa bir metni ya da bir görseli seçin ve listedeki her soruyu sırayla yanıtlayın. Sonunda bir bildirim cümlesi seçin ve içeriğin altına ekleyin.

• Belgenin başlığı ve altı bölümü hazır: Gizlilik, Telif, Doğruluk, Önyargı, Şeffaflık, Bildirim.
• Her bölümde en az bir soru var.
• Kendi içeriğimi listeyle kontrol ettim.
• İçerikte kişisel veri kalmadığından emin oldum.
• Kontrol ettiğim bilgilerin en az birini ikinci bir kaynaktan doğruladım.
• İçeriğin altına uygun bir bildirim cümlesi ekledim.
• Belgeyi kaydettim ve nerede olduğunu biliyorum.

Kendini sına

• Soru 1: Yapay zekâ aracına müşterinizin adını, telefonunu ve adresini yazmak neden risklidir?
• Soru 2: Yapay zekânın verdiği bir kaynağı neden mutlaka doğrulamalısınız?
• Soru 3: Önyargı nedir ve yapay zekâ çıktılarında nasıl ortaya çıkabilir?
• Soru 4: Şeffaflık ne demektir? Bir örnek verin.
• Soru 5: Ticari bir iş için yapay zekâ ile görsel ürettiniz. Yayınlamadan önce hangi iki şeye bakarsınız?

Cevaplar

• Cevap 1: Kişisel veri, gönderdiğiniz anda sizin kontrolünüzden çıkabilir. Verinin sahibinin haklarını ve kişisel verilerin korunması kurallarını ihlal etme riski doğar. Bu yüzden bilgiyi silmeli ya da genel ifadeyle değiştirmelisiniz.
• Cevap 2: Araç bazen var olmayan kaynak, isim ya da sayı üretebilir. Doğrulamadan kullanırsanız yanlış bilgi yaymış olursunuz.
• Cevap 3: Önyargı, verilerdeki dengesizlikten gelen haksız ya da klişe yargıdır. Örneğin bir mesleği hep aynı cinsiyetle göstermek bir önyargı örneğidir.
• Cevap 4: Şeffaflık, gerektiğinde yapay zekâ kullandığınızı açıkça söylemektir. Örneğin: Bu görsel yapay zekâ ile üretilmiştir.
• Cevap 5: Aracın kullanım koşullarının ticari kullanıma izin verip vermediğine ve görselin mevcut bir esere benzeyip benzemediğine bakarsınız. Kişisel veri ya da klişe bir unsur olup olmadığını da kontrol edersiniz.

Kapanış

Tebrikler, kursu tamamladınız. Bu sekiz derste yapay zekâ ile metin, görsel ve sunum hazırlamayı öğrendiniz. Bu derste de üretimin sorumlu tarafını ele aldık. Akılda tutmanız gereken dört şey var: kişisel veriyi paylaşmayın, telifli işleri taklit etmeyin, çıktıları doğrulayıp önyargıya karşı okuyun, gerektiğinde yapay zekâ kullandığınızı açıkça söyleyin. Yapay zekâ size hız kazandırır. Kararı, doğrulamayı ve sorumluluğu ise siz üstlenirsiniz. Kontrol listenizi kullanmaya devam edin, araçlar ve kurallar değiştikçe listenizi de güncelleyin. Başarılar!