Saksıda Sebze ve Aromatik Bitkiler: Domates, Biber, Marul ve Fesleğen

Süre: yaklaşık 13 dk

Giriş

Kendi balkonunda büyüttüğün bir domatesi koparıp ısırmak, hobi olarak bahçıvanlığın en tatmin edici anlarından biridir. Üstelik bunun için tarlaya ya da bahçeye ihtiyacın yok. Birkaç saksı, iyi bir yer ve biraz sabır yeter. Bu derste dört dost bitkiyle tanışıyoruz: domates, biber, marul ve fesleğen. Hepsi balkonda yetişir ve ilk hasadı mutfağına taşır.

Kursun önceki bölümlerinde ışığı, saksı ve toprak seçimini, sulamanın temel mantığını konuştuk. Bu derste o bilgileri sebze ve otlara uygulayacaksın. Sonraki bölümlerde de bakım düzeni ve çıkabilecek sorunlar gündeme gelirken bu dersteki bitkilere tekrar döneceğiz. Yani burada öğrendiklerin kursun geri kalanında da işine yarayacak.

Bilmen gerekenler

Önce birkaç kavramı netleştirelim. Fide, tohumdan çıkıp küçük bir saksıda büyütülmüş genç bitkidir. Domates ve biberde başlangıç için fide almak çok daha kolaydır. Kiraz domates, küçük meyveli domates gruplarına verilen genel addır. Saksıda genelde daha bağışlayıcıdır. Çiçeğe kalkma, marul ve benzeri yapraklı bitkilerin sıcakta hızla uzayıp çiçek sapı yapmasıdır. Bu olunca yapraklar acılaşır. Uç alma ise fesleğenin yaprak çiftlerinin üstündeki ucu kesip bitkiyi dallandırma işidir.

Tablodaki hacimler bir kural değil, başlangıç için makul yaklaşık değerlerdir. Çeşide göre değişir. Genel ilke şu: bitki ne kadar büyük ve meyveliyse saksı o kadar büyük olmalı.

Anlatım

Her şey ışıkla başlar. Domates ve biber güneş bitkileridir. Balkonun gün boyunca birkaç saat doğrudan güneş almıyorsa verim düşer. Güney ya da batıya bakan balkonlar bu iki bitki için idealdir. Kuzeye bakan, az ışıklı balkonlar ise marul ve nane gibi yapraklı bitkilere daha uygundur. Sebzeye karar vermeden önce balkonunda bir gün boyunca güneşin nerede durduğunu gözlemle. Bu gözlem, alacağın tohum ya da fideden daha önemlidir.

Domates, balkonun gözdesi ama biraz ilgi ister. Başlangıç için kiraz domates çeşitlerini seç. Meyveleri küçük olduğu için olgunlaşması hızlıdır ve çatlama gibi sorunlar daha az yaşanır. Saksıyı derin tut, dibinde su çıkış deliği olduğundan emin ol. Fideyi dikerken gövdesinin alt kısmını biraz toprağa gömebilirsin. Domates gövdeden de kök atabilir ve bitki daha sağlam durur. Büyüdükçe gövdeyi bir çubuğa yumuşak bağla. En önemli sır sulamada düzenliliktir. Bir hafta kuru bırakıp sonra boğmak meyvede çatlama ve çürüme gibi sorunlara kapı açar. Domates yapraklarını ve sapını yeme. Meyve dışında bitkinin yeşil kısımları yemek için kullanılmaz.

Biber, domatesin akrabasıdır ve aynı bitki ailesinden gelir. Sıcağı sever, yavaş büyür. Fideleri gece soğuk tehdidi geçtikten sonra dışarı çıkarmak gerekir. Soğuk, bu ikisinin en büyük düşmanıdır. Türkiye'de bölgeye göre değişse de çoğu yerde nisan sonu ile mayıs ayı bu iş için uygun zamandır. Kendi şehrinin son don tarihine göre karar ver. Biber saksıda sessizce çalışır. Çiçek açar, küçük bir meyve belirir ve haftalar içinde şişer. Acı ya da tatlı çeşit seçebilirsin, ama acı biberi çocukların ve evcil hayvanların uzanamayacağı bir yerde tutmanı öneririm.

Marul ise bu grubun serin hava dostudur. İlkbaharda ve sonbaharda en rahat eder. Yaz sıcağında çiçeğe kalkar ve acılaşır. Kökleri sığ olduğu için geniş bir kasa ya da balkon jardiniyeri yeter. Tohumu seyrek ek, filizlenince sıklığı aç. En güzel yöntem, dıştaki yaprakları keserek hasat etmektir. Bitkiyi kökten sökmediğin için ortadan yeni yapraklar çıkar ve aylarca salata yaparsın. Yarı gölge, marul için kusur değil avantajdır, çünkü öğle güneşinden korur.

Fesleğen, balkonun en kokulu üyesidir. Sıcağı ve ışığı sever, soğuğa gelemez. Fideyi sıcak günlerde dik, sulamayı yapraklara değil toprağa yap. Islak yapraklar hastalığa davetiye çıkarır. Asıl püf noktası uç almaktır. Boy uzayınca üstteki yaprak çiftlerini kes. Bitki iki yeni dal verir ve bir süre sonra gür bir çalıya dönüşür. Çiçek sapı görürsen kopar, çünkü çiçeklenen fesleğenin yaprağı genellikle tadını kaybeder. Aromatik bitkiler arasında nane gibi yayılan türleri ayrı saksıda tutmak da iyi bir alışkanlıktır. Nane, yanına koyduğun saksıyı kısa sürede ele geçirebilir.

Yakın okuma / örnek

Hayali bir örnek üzerinden düşünelim. Güneye bakan, küçük bir balkonun var. Sabahtan akşama güneş alıyor, ama alan dar. Yer sıkıntın olduğu için her şeyden bir tane almak yerine bir plan yapıyorsun. Duvarın dibine iki büyük saksıya birer kiraz domates fidesi, yanına bir biber fidesi dikiyorsun. Korkulukta ya da alçak bir rafta geniş bir kasaya marul tohumu atıyorsun. Fesleğeni de domatesin yanına, küçük bir saksıya koyuyorsun. Mutfakta domates ile fesleğen zaten sık sık yan yana gelir, balkonda da öyle olması hoş bir tesadüf. Fesleğenin domatese kimi bahçıvanlar tarafından yarar sağladığı söylenir, ama bunun kesin kanıtı konusunda kaynaklar farklı söyler. Biz onu daha çok pratik bir yerleşim olarak düşünelim.

Bu planın mantığı şu: Isı seven üçlü güneşin tam altında, serinlik seven marul ise büyük bitkilerin yarattığı hafif gölgede. Domates büyüdükçe marula öğleden sonra gölge yapabilir. İlk hasat sırası da şöyle olur: Önce marul, sonra fesleğen, en sonunda domates ve biber. Böylece sabırsızlığını marul ve fesleğenle yatıştırırsın. Bu örnek, aynı balkonda farklı bitkilerin neden farklı yerlere konduğunu gösteriyor. Her bitkinin mevsimi, ışığı ve hızı ayrı. Başarı, onları aynı kefeye koymamaktan geçiyor.

Sık karıştırılanlar

• Çok su, çok sevgi sanmak: Fazla su kökleri çürütür. Önce parmağınla toprağın birkaç santim altına bak, kuruysa sula.
• Marulu yaz sıcağında ekmek: Marul serin mevsim bitkisidir. Sıcakta çiçeğe kalkar ve acılaşır.
• Domates ile biberi aynı ilgiyle beslemek: İkisi akrabadır ve ışık ister, ama domates daha fazla su ve destek gerektirir. Biber daha yavaştır.
• Fesleğeni yaprak yaprak toplamak: Yaprağı tek tek koparmak yerine uçtan almak bitkiyi dallandırır ve verimi artırır.
• Fesleğen ile reyhanı tamamen ayrı sanmak: Günlük dilde bu adlar çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Bunlar yakın akraba bitkilerdir ve kaynaklar adlandırmada farklı söyler. Alırken etikete ve çeşit adına bak.

Kendini sına

• 1. Domates ve biberin ışık isteği marulunkinden nasıl farklıdır?
• 2. Başlangıç için neden kiraz domates öneriliyor?
• 3. Marul saksıda nasıl hasat edilirse bitki uzun süre yaprak verir?
• 4. Fesleğende uç almanın amacı nedir?
• 5. Domates ve biber fidesini dışarı çıkarmadan önce neye dikkat etmelisin?

Cevaplar

• 1. Domates ve biber bol, doğrudan güneş ister. Marul ise serin ve yarı gölge ortamda da rahat büyür, sıcakta zorlanır.
• 2. Kiraz domates çeşitleri saksıda daha bağışlayıcıdır. Meyveleri küçüktür, çabuk olgunlaşır ve başlangıçta daha az sorun çıkarır.
• 3. Dış yapraklar kesilerek toplanır, bitki kökten sökülmez. Böylece ortadan yeni yapraklar çıkar.
• 4. Uç almak bitkiyi dallandırır, daha gür ve verimli yapar. Ayrıca çiçeklenmeyi geciktirir.
• 5. Gece soğuğu ve don tehlikesinin geçmesine. Bu iki bitki soğuğa hassastır, bu yüzden şehrindeki son don tarihini gözetmelisin.