Birikim Araçlarını Tanıyalım: Risk, Getiri ve Vade

Ders 7/8 · Tahmini süre: 12 dk

Önceki derslerde birikimin neden gerekli olduğunu ve hedef koymanın önemini konuştuk. Bu derste, biriktirdiğin paranın nerede durabileceğini tanıyacaksın. Bir sonraki ve son derste ise öğrendiklerini kendi hayatına uyan basit bir plana çevireceğiz. Önemli not: Bu ders yatırım tavsiyesi vermez. Amaç, araçların nasıl çalıştığını anlaman ve karar verirken doğru soruları sorabilmendir.

Neden önemli?

Bir insan aylarca para biriktiriyor. Parayı yastık altında ya da vadesiz hesapta tutuyor. Bir yıl sonra bakıyor: markette, faturada, kirada her şey pahalanmış. Aynı para artık daha az şey alıyor. Başka biri ise arkadaşının önerisiyle, ne olduğunu tam anlamadan parasının tamamını tek bir araca yatırıyor. Fiyat düşünce paniğe kapılıp zararına satıyor.

İki durumda da sorun aynı: araçları tanımamak. Para biriktirmek tek başına yetmez. Paranın nerede ve ne kadar süreyle durduğu da önemlidir. Bu ders sana bu soruların dilini öğretir.

Temel bilgi

Her birikim aracını üç kelimeyle anlayabilirsin: risk, getiri ve vade.

• Risk: Paranın değer kaybetme ya da beklediğinden az kazandırma ihtimali. Risk, paranın tamamen yok olacağı anlamına gelmek zorunda değildir. Değerinin dalgalanması da risktir.
• Getiri: Aracın sana sağlayabileceği kazanç. Getiri her zaman garanti değildir. Geçmişte kazandırmış olması, gelecekte de kazandıracağı anlamına gelmez.
• Vade: Paranın ne kadar süre orada kalması gerektiği ya da ne kadar sürede nakde dönebileceği.
• Likidite: Paraya ihtiyaç duyduğunda ne kadar hızlı ve ne kadar az kayıpla nakde çevirebildiğin.
• Enflasyon: Fiyatların genel olarak artması. Paran aynı sayıda kalsa bile alım gücü düşer.

Genel bir kural var: Daha yüksek kazanç ihtimali çoğunlukla daha yüksek dalgalanma demektir. Kazancı yüksek, riski sıfır bir araç olduğunu söyleyen biri varsa dikkatli ol. Aşağıdaki tablo yalnızca genel eğilimleri gösterir. Ülkeye, döneme ve ürüne göre değişir.

BES için ayrıntıları ve güncel kuralları mutlaka sözleşmenden ve resmi kaynaklardan kontrol et. Kurallar zamanla değişebilir.

Çeşitlendirme nedir?

Çeşitlendirme, bütün parayı tek bir araca koymamaktır. Atasözündeki gibi: yumurtaları tek sepete koyma. Araçlar aynı anda aynı yönde hareket etmez. Biri düşerken diğeri sabit kalabilir ya da yükselebilir. Böylece tek bir kötü gelişme, birikiminin tamamını vurmaz.

Çeşitlendirme kazancı garanti etmez, zararı da tamamen ortadan kaldırmaz. Yalnızca tek bir sonuca bağımlılığı azaltır. Çeşitlendirme ayrıca, farklı araçların farklı vadelere hizmet etmesi demektir: kısa vade için ayrı, uzun vade için ayrı.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Önce paranın amacını yaz. Örneğin: "Üç ay içinde ödenecek fatura", "iki yıl sonra alınacak eşya", "yirmi yıl sonrası için emeklilik".
2. Her amacın süresini yaz. Kısa vade (bir yıldan az), orta vade (bir ila beş yıl) ve uzun vade (beş yıldan fazla) diye üçe ayır.
3. Acil durum parasını ayır. Ani bir ihtiyaç için gereken tutar, hızlı ulaşabileceğin ve değeri az oynayan bir yerde dursun. Bunu getiri için değil, güvenlik için tutarsın.
4. Kısa vadeli parayı dalgalanan araçlardan uzak tut. Yakında lazım olacak para, fiyatı düşük anına denk gelirse zarara yol açabilir.
5. Uzun vadeli paranın dalgalanmaya dayanıp dayanamayacağını düşün. Kendine dürüstçe sor: "Değeri bir süre düşerse uykum kaçar mı, panikle satar mıyım?" Cevabın, hangi riski taşıyabileceğini gösterir.
6. Her araç için üç soruyu sor: Riski ne? Nasıl kazandırır? Paramı ne zaman, ne kayıpla geri alırım?
7. Maliyetleri öğren. Komisyon, yönetim ücreti, vergi ve alış-satış farkı net getiriyi etkiler. Kağıt üzerindeki kazanç ile cebine kalan aynı olmayabilir.
8. Parayı farklı araçlara dağıt. Oranı senin hedeflerin, sürelerin ve rahatlık seviyen belirler. Herkes için geçerli tek bir oran yoktur.
9. Düzenli kontrol et. Yılda bir ya da iki kez bak: hedeflerin veya gelirin değişti mi? Değiştiyse dağılımı gözden geçir. Her gün bakmak gerekmez, hatta panik yaratabilir.
10. Karar vermeden önce uzmana danış. Lisanslı bir finansal danışman ya da bankandaki yetkili, kişisel durumuna göre daha net bilgi verebilir.

Örnek

Aşağıdaki durum kurgusaldır, gerçek bir kişiyi anlatmaz.

Bir çalışan aylık gelirinin bir kısmını kenara ayırmaya karar veriyor. Önce üç hedef yazıyor: sekiz ay sonra yapılacak bir tadilat, üç yıl sonra alınacak bir araç ve yıllar sonrası için emeklilik. Sonra her hedefin süresine bakıyor.

Tadilat parası yakın olduğu için, fiyatı sıçramayan ve kolay ulaşılabilen bir yerde tutmayı düşünüyor. Üç yıllık hedef için orta düzeyde bir dağılım araştırıyor. Emeklilik parası için ise uzun süre beklenebileceğini fark ediyor ve BES ile fonların nasıl işlediğini okumaya başlıyor. Hiçbir araçta "kesin kazanç" olmadığını not alıyor. Sonunda kararını vermeden önce bankasındaki yetkiliyle konuşmak için bir randevu alıyor.

Bu çalışanın yaptığı şey, bir aracı seçmek değil; önce hedef ve süreyi netleştirmek. Doğru sıra da budur.

Sık yapılan hatalar

• Tek araca tüm parayı koymak. O araç kötü giderse birikimin tamamı etkilenir.
• Kısa vadeli parayı riskli yerde tutmak. Ay sonuna lazım olan para, dalgalanan bir araçta olmamalı.
• Geçmiş getiriye bakıp gelecek için karar vermek. Geçmişte iyi olan, ileride de iyi olacak diye bir kural yok.
• Anlamadığın bir şeye para yatırmak. Nasıl kazandırdığını iki cümleyle anlatamıyorsan, henüz hazır değilsindir.
• Maliyetleri görmezden gelmek. Komisyon ve ücretler, uzun sürede sonucu değiştirebilir.
• Panikle ya da heyecanla karar vermek. Çevreden gelen "herkes kazanıyor" sözleri, sağlam bir gerekçe değildir.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bir hedef listesi yap: En az üç birikim hedefini yaz ve her birinin yanına "kısa", "orta" ya da "uzun" vade notu düş.
• Bir aracı incele: Tablodaki araçlardan birini seç. Riskini, getiri yolunu ve paraya dönme süresini kendi cümlelerinle bir kâğıda yaz.
• Bir soru hazırla: Bankandaki yetkiliye ya da lisanslı bir danışmana sorman için, maliyetler ve para çekme kuralları hakkında en az iki soru yaz.

Kendini sına

1. Risk, getiri ve vade kelimelerini kendi cümlenle açıkla.
2. Likidite ne demektir?
3. Yakında lazım olacak para için hangi özelliğe öncelik vermek mantıklıdır?
4. Çeşitlendirme neyi sağlar, neyi sağlamaz?
5. Bir aracı seçmeden önce hangi üç soruyu sormalısın?

Cevaplar

1. Risk: paranın değer kaybetme ya da az kazandırma ihtimali. Getiri: aracın sağlayabileceği kazanç. Vade: paranın orada kalması gereken ya da nakde dönebileceği süre.
2. Likidite, paraya ihtiyaç duyduğunda onu ne kadar hızlı ve ne kadar az kayıpla nakde çevirebildiğindir.
3. Fiyatı çok dalgalanmayan ve gerektiğinde kolay ulaşılabilen bir yerde durması mantıklıdır. Yani güvenlik ve erişilebilirlik önce gelir.
4. Tek bir kötü gelişmenin bütün birikimi vurma ihtimalini azaltır. Ancak kazancı garanti etmez ve zararı tamamen ortadan kaldırmaz.
5. Riski ne? Nasıl kazandırır? Paramı ne zaman ve ne kayıpla geri alabilirim? Maliyetleri de sormak iyi olur.

Bir sonraki derste, bu bilgileri hedeflerine uygun sade bir birikim planına dönüştüreceğiz. Bu ders yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Kişisel kararların için mutlaka yetkili bir uzmana danış.