Gelir, Gider ve Bütçe: Planın Temeli

Neden önemli?

Ayın sonuna doğru cüzdana bakıyorsun ve şaşırıyorsun: "Maaş yatalı daha üç hafta oldu, para nereye gitti?" Büyük bir harcama yapmadın. Ama market, ulaşım, çay-kahve, faturalar derken para bitmiş. Bu durum çok yaygındır ve çoğu zaman sebebi kötü niyet ya da savurganlık değildir. Sebebi, paranın nereye gittiğini yazıp görmemektir.

Geçen derste birikimin neden bir hedefle başlaması gerektiğini konuştuk. Bu derste o hedefe para ayırabilmenin temelini atacağız: gelirini ve giderini yazmayı öğreneceksin. Emeklilik, BES ya da başka bir birikim için her ay para ayırmak istiyorsan, önce ayırabileceğin paranın olup olmadığını görmen gerekir. Bunu gösteren araç bütçedir. Bütçe, paranın nereye gideceğini ay başında kendi kararınla yazmaktır. Sonraki derste, bu bütçeden ayırdığın paranın nasıl değerlendirilebileceğine, yani birikim ve faiz mantığına geçeceğiz.

Temel bilgi

Bütçe için üç kavramı bilmen yeterli: gelir, gider ve fark.

Gelir nedir?

Gelir, her ay cebine giren paradır. Burada önemli olan eline geçen tutardır. Maaşta vergi ve kesintiler düşüldükten sonra hesabına yatan miktarı yaz. Maaş dışında düzenli gelirin varsa (kira geliri, emekli aylığı, harçlık, ek iş) onları da ekle. Bir ay olup bir ay olmayan gelirleri ise ayrı düşün. Bütçeyi düzenli gelire göre kur, düzensiz gelir gelirse bonus say.

Gider nedir?

Gider, cebinden çıkan paradır. İki ana türü vardır:

Fark nedir?

Fark, gelirden giderin çıkarılmasıyla bulunur:

Gelir − Gider = Fark

Fark artıdaysa, birikim için ayırabileceğin bir alan var demektir. Fark sıfır ya da eksiyse önce giderlere bakman gerekir. Eksi fark, ayı borçlanarak ya da eski birikimi eriterek kapattığın anlamına gelir.

Bütçe kuralı: önce kendine öde

Birçok kişi ay sonunda "artan parayı biriktiririm" der. Ama çoğu zaman artan para olmaz. Daha sağlam yol şudur: maaş yattığında birikim tutarını ilk iş olarak ayır, kalanla ayı geçir. Buna "önce kendine öde" denir. Bu tutar küçük de olsa düzenli olması, büyük ama düzensiz olmasından daha değerlidir.

Bazı kaynaklarda 50/30/20 gibi hazır oranlar görürsün. Bunlar sadece başlangıç fikridir. Herkesin kirası, ailesi ve şehri farklıdır. Bu yüzden kendi rakamlarınla çalışmak, hazır orana uymaktan daha doğrudur.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Bir kâğıt, defter ya da telefon notu aç. Karmaşık bir program gerekmez. Sol tarafa gelir, sağ tarafa gider yazacaksın.
2. Son üç ayın banka hesap hareketlerine ve fişlere bak. Hafızandan yazma, çünkü hafıza harcamaları eksik hatırlar. Kredi kartı ekstresi ve banka uygulaması bu iş için en kolay kaynaktır.
3. Aylık net gelirini yaz. Düzenli olanları topla. Düzensiz gelirler için son aylara bakıp en düşük ayı esas al.
4. Sabit giderleri listele ve topla. Kira, faturalar, taksitler, aidat gibi kalemleri yaz. Bunların çoğu ay başında zaten bellidir.
5. Değişken giderleri gruplara ayır. Market, ulaşım, dışarıda yeme-içme, giyim, eğlence gibi 5-8 grup yeterlidir. Çok fazla grup açarsan takip yorucu olur. Küçük harcamaları "diğer" başlığında topla.
6. Ara sıra gelen giderleri aya böl. Yılda 3.600 TL tutan bir sigorta ödemesi varsa, aylık 300 TL ayır. Böylece ödeme günü sürpriz olmaz.
7. Farkı hesapla. Gelirden tüm giderleri çıkar. Sonuç artı mı, eksi mi, kaç TL?
8. Birikim tutarını belirle. Farkın tamamını ayırmaya çalışma. Önce ulaşabileceğin küçük bir tutar seç. Fark küçükse bile başlamak, hiç başlamamaktan iyidir.
9. Birikimi ay başında ayrı bir yere aktar. Mümkünse maaş gününe otomatik talimat ver. Ayrı bir hesap kullanmak, parayı harcamayı zorlaştırır.
10. Ay sonunda kontrol et. Planla gerçeği karşılaştır. Hangi kalem taştı? Bir sonraki ay bütçeyi buna göre düzelt. Bütçe bir kez yazılıp bırakılmaz, her ay biraz ayarlanır.

Örnek

Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır; rakamlar gerçek bir kişiye ait değildir ve senin durumunu temsil etmez. Amaç sadece hesabın nasıl yapıldığını göstermektir.

Bir çalışanın eline her ay 30.000 TL geçtiğini varsayalım. Son üç ayın hareketlerine bakınca şunları buluyor:

Hesap: 30.000 − 28.000 = 2.000 TL fark.

Bu çalışan ilk bakışta "Bende birikim yok" diyebilirdi. Ama yazınca 2.000 TL'lik bir alan olduğunu görüyor. Ayrıca dışarıda yeme-içme kalemine bakıp bunu 2.500 TL'den 1.500 TL'ye çekebileceğini fark ediyor. Böylece birikim alanı 3.000 TL oluyor. Ancak tamamını hemen ayırmak yerine, ilk ay 2.000 TL'yi maaş günü ayrı hesaba aktarmaya karar veriyor. Ay sonunda plana uyabildiyse tutarı artıracak.

Dikkat: Bu örnekte bir çalışanın gideri kısabileceği alan vardı. Herkesin durumu böyle olmayabilir. Giderin büyük kısmı zorunluysa, çözüm gelirini artırmak ya da bir uzmandan destek almak olabilir.

Sık yapılan hatalar

• Hafızadan yazmak. Küçük harcamalar (çay, simit, uygulama üyelikleri) unutulur ve toplamda büyük bir tutar eder. Mutlaka hesap hareketlerine bak.
• Brüt maaşla hesap yapmak. Eline geçmeyen para, harcanabilir para değildir. Net tutarı esas al.
• Ara sıra gelen giderleri unutmak. Bayram, bakım, sigorta gibi giderler bütçeyi bozar. Aya bölüp ayırmak bunu önler.
• Fazla sıkı bütçe yapmak. Kendine hiç harcama payı bırakmazsan plan birkaç haftada çöker. Küçük bir "keyif payı" koy.
• Birikimi ay sonuna bırakmak. Ay sonunda genellikle para kalmaz. Birikimi ay başında ayır.
• Bütçeyi bir kez yapıp bırakmak. Fiyatlar ve ihtiyaçlar değişir. Her ay kısa bir kontrol yap.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bugün 20 dakika ayır ve son ayın banka ya da kart hareketlerine bakarak tüm giderlerini bir listeye yaz. Hedef: en az 10 kalem.
• Bu hafta içinde giderlerini sabit, değişken ve ara sıra gelen olarak üç gruba ayır ve her grubun toplamını hesapla. Hedef: üç toplam rakam.
• Hafta sonuna kadar gelir eksi gider farkını bul ve birikim için ay başında ayırabileceğin küçük bir tutar seç. Tutarı bir kâğıda yaz ve görebileceğin bir yere as.

Kendini sına

1. Bütçede gelir olarak brüt maaşı mı, net maaşı mı yazmalısın?
2. Kira ile market giderinden hangisi sabit, hangisi değişken gider sayılır?
3. Yılda bir kez ödenen 2.400 TL'lik sigorta için aylık ne kadar ayırmalısın?
4. "Önce kendine öde" ne demektir?
5. Gelir eksi gider sonucu eksi çıkarsa bu neyi gösterir ve ilk olarak ne yapmalısın?

Cevaplar

1. Net maaşı yazmalısın. Çünkü harcayabileceğin para, eline geçen paradır.
2. Kira sabit, market değişken gider sayılır.
3. 2.400 ÷ 12 = 200 TL. Her ay 200 TL ayırmalısın.
4. Maaş yattığında önce birikim tutarını ayırmak, kalan parayla ayı geçirmek demektir.
5. Ayı borçla ya da eski birikimi eriterek geçirdiğini gösterir. Önce giderlere bak, kısılabilecek değişken kalemleri bul. Durum zorsa bir finans uzmanından destek al.

Bir sonraki derste, bütçenden ayırdığın bu küçük tutarın zamanla nasıl büyüyebileceğini, yani birikim ve bileşik getiri mantığını öğreneceksin. Bugün yazdığın rakamlar o dersin başlangıç noktası olacak.