Keşifler, Rönesans ve Reform: Dünyanın Yeniden Şekillenmesi

Önceki derste Osmanlı'nın yükselişini ve İstanbul'un fethini konuşmuştuk; bu fetih, Avrupa'nın doğuya giden kara yollarını yeniden düşünmesine yol açan gelişmelerden biriydi. Şimdi ise 15. yüzyılın sonundan 16. yüzyılın ortalarına kadar uzanan, dünyanın haritasını, sanatını ve inanç dünyasını aynı anda değiştiren üç büyük hareketi ele alıyoruz: Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform.

Giriş

Bir düşünün: elinizdeki telefon, üzerinde kahve içtiğiniz masa, okuduğunuz kitaplar... bunların hepsi bir şekilde beş yüz yıl önce başlayan bir zincirin ucunda duruyor. Avrupalı gemiciler okyanuslara açılıp yeni kıtalar keşfettiğinde, dünya ticareti bambaşka bir yöne döndü. Aynı dönemde İtalya'da sanatçılar ve düşünürler antik Yunan ile Roma'nın bilgisini yeniden keşfederek insana, akla ve güzelliğe dair yeni bir bakış geliştirdiler. Ve neredeyse eş zamanlı olarak, bir Alman rahip kilise kapısına astığı bir metinle Hristiyanlık dünyasını ikiye böldü. Bu üç hareket birbirinden bağımsız gibi görünse de aslında iç içe geçmişti: matbaa Reform'un fikirlerini hızla yaydı, keşifler yeni zenginlikler getirdi, Rönesans'ın merak dolu ruhu hem bilimsel keşiflere hem de dini sorgulamalara zemin hazırladı. Bugün internette bir haberin saatler içinde dünyaya yayılmasına şaşırmıyoruz; ama aynı hızın matbaa sayesinde ilk kez 500 yıl önce mümkün olduğunu bilmek, günümüzü anlamamıza yardımcı olur.

Bilmen gerekenler

Aşağıdaki kavram ve isimleri bu dersin omurgası olarak düşünebilirsiniz.

Anlatım

Coğrafi keşiflerin arkasında birkaç güçlü sebep vardı. Avrupalılar Asya'nın baharat, ipek ve değerli taşlarına ulaşmak istiyor, ama kara yoluyla yapılan bu ticaret hem uzun hem de aracıların eline bağımlıydı. İstanbul'un 1453'te Osmanlı'nın eline geçmesi, doğuya giden geleneksel yolların Avrupalılar için daha zorlu hale gelmesine katkıda bulundu; ancak bu tek başına yeterli bir açıklama değildir, çünkü ticaret o dönemde de büyük ölçüde sürüyordu. Deniz yoluyla alternatif bir güzergâh bulma isteği, pusula gibi teknik gelişmelerle ve İber Yarımadası'ndaki Portekiz ile İspanya krallıklarının deniz seferlerine verdiği destekle birleşince keşifler çağı başladı. Portekizliler Afrika kıyısını takip ederek Ümit Burnu'na, oradan Hindistan'a ulaştılar; İspanyollar ise batıya açılarak beklemedikleri bir kıtayla, Amerika ile karşılaştılar.

1492'de Kristof Kolomb'un Karayipler'e varması, Avrupa açısından bir dönüm noktasıydı. Kolomb aslında Asya'ya ulaştığını sanıyordu; oysa önünde milyonlarca yıldır insanların yaşadığı, gelişmiş uygarlıkların (Aztek, İnka gibi) bulunduğu koca bir kıta vardı. Bu karşılaşma, tarihte "Kolomb Değişimi" denilen büyük bir alışverişi başlattı: Amerika'dan Avrupa'ya patates, mısır ve domates geldi, Avrupa'dan Amerika'ya ise buğday, at ve sığır gitti. Ne yazık ki bu değişimin en acı yanı, Avrupalıların taşıdığı hastalıkların yerli halklar arasında yayılması ve yerli topluluklarda büyük nüfus kayıplarına yol açmasıydı. Aynı zamanda Amerika'dan Avrupa'ya akan altın ve gümüş, hem yeni zenginlikler yarattı hem de fiyatların uzun süre yükselmesine yol açtı.

Bu keşiflerle eş zamanlı olarak İtalya'da farklı bir dönüşüm yaşanıyordu. Floransa, Venedik gibi zengin ticaret şehirleri, Medici ailesi gibi varlıklı hamiler sayesinde sanatçılara ve düşünürlere destek veriyordu. Bu ortamda doğan Rönesans, kelime anlamıyla "yeniden doğuş" demekti ve Orta Çağ'ın dini ağırlıklı dünya görüşünden farklı olarak, antik Yunan ile Roma'nın insan merkezli düşüncesine yeniden ilgi duyulmasını ifade ediyordu. Leonardo da Vinci hem ressam hem mucit hem bilim insanı olarak bu çok yönlü merakın simgesiydi; Michelangelo heykel ve resimde insan bedenini idealize ederek işledi. Resimde perspektif tekniğinin gelişmesi, sahneleri gerçeğe daha yakın ve derinlikli göstermeyi mümkün kıldı. Bu dönemin düşünürleri, yalnızca dini metinleri değil, antik filozofların ve şairlerin eserlerini de yeniden okuyup yorumladılar; böylece "hümanizm" denilen, insanı ve bu dünyadaki yaşamı değerli gören bir bakış açısı güçlendi.

Rönesans'ın yayılmasında en büyük teknik sıçrama, Johannes Gutenberg'in 15. yüzyıl ortasında geliştirdiği hareketli harfli matbaaydı. Öncesinde kitaplar elle çoğaltıldığı için pahalı ve azdı; matbaa sayesinde bilgi çok daha hızlı ve ucuz şekilde yayılabildi. Bu teknik yenilik, birkaç on yıl sonra Reform hareketinin de fitilini ateşleyecek bir araç olacaktı. Almanya'da bir rahip ve teoloji öğretim üyesi olan Martin Luther, 1517 yılında Kilise'nin sattığı endüljans (günah affı belgesi) uygulamasına karşı çıkarak 95 maddelik bir eleştiri metni yazdı. Bu metnin matbaa sayesinde kısa sürede Avrupa'nın dört bir yanına yayılması, Luther'in itirazını yerel bir tartışmadan Hristiyanlık dünyasını sarsan bir harekete dönüştürdü.

Luther'in başlattığı hareket, kısa sürede Protestanlık adı verilen yeni bir mezhebin doğmasına yol açtı. İsviçre'de Jean Calvin farklı bir Protestan yorum geliştirdi; İngiltere'de Kral VIII. Henry, kişisel ve siyasi nedenlerle Roma'daki Papa'dan koparak kendi ulusal kilisesini kurdu. Katolik Kilisesi ise bu bölünmeye karşı kendi içinde bir yenilenme çabasına girişti; bu sürece Karşı Reform denir ve Trent Konsili gibi toplantılarla Kilise'nin öğretisi ve disiplini yeniden gözden geçirildi. Sonuç olarak Avrupa, tek bir Hristiyan çatı altında değil, birbiriyle zaman zaman çatışan farklı mezheplerin bulunduğu bir kıta haline geldi; bu ayrılıklar ilerleyen yüzyıllarda ciddi din savaşlarına da zemin hazırlayacaktı.

Yakın okuma / örnek

Leonardo da Vinci'nin Mona Lisa tablosuna yakından bakalım. Tablo, teknik olarak "sfumato" denilen bir yöntemle, renkler ve gölgeler arasında keskin sınırlar olmadan yumuşak geçişler kullanır; bu da yüzdeki ifadeyi esrarengiz ve canlı kılar. Ama tablonun asıl önemi teknikten ibaret değildir: Orta Çağ sanatında sıkça görülen, kutsal figürleri düz ve sembolik biçimde gösteren anlayışın yerini, gerçekçi, üç boyutlu hissi veren, sıradan bir insanın iç dünyasını yansıtan bir yaklaşım almıştır. Bir soylu kadının portresinin bu kadar özenle, neredeyse bir azizinkine yakın bir titizlikle yapılması, Rönesans'ın insana verdiği değerin somut bir göstergesidir. Aynı dönemde Luther'in Almanca İncil çevirisi de benzer bir insan merkezli düşünceyi din alanında yansıtıyordu: dini metinlerin yalnızca Latince bilen din adamlarının değil, sıradan insanların da anlayabileceği bir dilde olması gerektiği fikri. Böylece hem sanatta hem dinde, dönemin ortak ruhu olan "insana ve onun anlayışına daha çok değer verme" eğilimini görebiliriz.

Sık karıştırılanlar

• Rönesans ile Reform aynı şey değildir: Rönesans sanat ve düşünce alanında, Reform ise din alanında yaşanan bir dönüşümdür; ama ikisi de aynı dönemde, birbirini besleyerek gelişmiştir.
• Kolomb'un Amerika'yı "keşfetmesi" ifadesi Avrupa merkezli bir bakışı yansıtır; kıtada zaten çok sayıda yerli halk ve gelişmiş uygarlık yaşıyordu, dolayısıyla bu bir "Avrupalılar için yeni bir toprakla karşılaşma" olarak da düşünülebilir.
• Protestanlık tek bir mezhep değildir; Lutherci, Kalvinist ve daha sonra ortaya çıkan başka kollar arasında öğreti farklılıkları vardır.
• Rönesans yalnızca İtalya'da kalmamıştır; kuzey Avrupa'da da (bazen "Kuzey Rönesansı" denilen) benzer bir sanat ve düşünce hareketi görülmüştür.
• Vasco da Gama ile Kristof Kolomb farklı kişilerdir ve farklı yönlere seyahat etmişlerdir: biri doğuya (Hindistan'a), diğeri batıya (Amerika'ya) gitmiştir.

Kendini sına

1. Kristof Kolomb hangi yıl Atlantik'i geçerek Amerika kıtasına ulaşmıştır?
2. Rönesans kelimesinin anlamı nedir ve bu hareket hangi ülkede başlamıştır?
3. Matbaanın Reform hareketinin yayılmasındaki rolü nedir?
4. Martin Luther'in 1517'de eleştirdiği Kilise uygulaması nedir?
5. "Kolomb Değişimi" kavramı neyi ifade eder?

Cevaplar

1. 1492 yılında, İspanya adına yaptığı seferle ulaşmıştır.
2. "Yeniden doğuş" anlamına gelir ve İtalya'daki şehir devletlerinde (özellikle Floransa gibi) başlamıştır.
3. Matbaa, Luther'in fikirlerinin ve dini metinlerin hızla ve ucuza çoğaltılarak Avrupa'nın dört bir yanına kısa sürede yayılmasını sağlamıştır.
4. Endüljans, yani günah affı belgelerinin satılması uygulamasını eleştirmiştir.
5. Amerika ile Avrupa arasında bitki, hayvan, insan ve hastalıkların karşılıklı olarak yer değiştirmesini ifade eder.

Bir sonraki derste, bu dönemin merak ve sorgulama ruhunun bilim alanında nasıl devam ettiğini, Aydınlanma düşüncesinin ve Bilimsel Devrim'in Avrupa'yı nasıl değiştirdiğini konuşacağız.