📖 DGS Sözel — Dil Bilgisi ve Anlatım Bozukluğu

📚 Dil Bilgisi ve Anlatım Bozukluğu konu anlatımı

1. Temel bilgiler
2. Çözümlü örnek 1
3. Çözümlü örnek 2
4. Sık yapılan hatalar
5. Sınavda nasıl sorulur?

Dil bilgisi ve anlatım bozukluğu, bir cümlenin kurala ya da anlama aykırı kurulduğunu fark etme becerisidir. Bu sınavın Türkçe bölümünde sık sorulur. Kuralları bilen öğrenci cümleyi okur okumaz hatayı yakalar, bu yüzden çok kısa sürede puan getirir.

Temel bilgiler

• Anlatım bozukluğu iki gruba ayrılır: anlam bakımından ve yapı bakımından. Önce hangi türde olduğuna bak.
• Gereksiz sözcük kullanımı: Aynı anlamı iki kez vermektir. Örnek: "Geri dönmek", "aşağı inmek", "yaklaşık tahminen".
• Anlamca çelişen sözcükler: Birbirini yok eden ifadeler bir arada kullanılmaz. Örnek: "Belki de kesinlikle gelecek."
• Sözcüğün yanlış anlamda kullanımı: Sözcük, cümledeki anlamına uymaz. Örnek: "Hava çok güzel olduğu için sevinçle yağmur bekliyoruz."
• Mantık hatası: Neden-sonuç ilişkisi tutmaz. Örnek: "Çok çalıştığı için sınavda başarısız oldu."
• Deyim ve atasözü hatası: Kalıp yanlış biçimde ya da yanlış yerde kullanılır. Örnek: "Gözden ırak olan gönülden de ırak olmaz" gibi kalıbı bozmak.
• Özne-yüklem uyumsuzluğu: Özne ile yüklem kişi ya da tür bakımından uymaz. Örnek: "Biz bu işi yapabilirsin."
• Ortak yüklem hatası: Tek yüklem, her öge ile uyumlu olmalıdır. Örnek: "Ankara'ya ve İzmir'den geldim." Doğrusu: "Ankara'ya gittim, İzmir'den geldim."
• Çatı uyuşmazlığı: Etken ve edilgen yüklem karışır. Örnek: "Kitapta duygularını anlatıyor ve düşünceler dile getiriliyor."
• Karşılaştırma hatası: Aynı türden şeyler kıyaslanmalıdır. Örnek: "Bu yılın verimi geçen yıldan fazla" yerine "geçen yılınkinden fazla".
• Eşit görevli olmayan ögeleri bağlama: "ve", "ile", "hem... hem de" aynı türden sözcükleri bağlar. Örnek: "Hem akıllı hem de çalışmayı sever."

Çözümlü örnek 1

Soru: "Bu yıl okula kayıt yaptıran öğrencilerin sayısı geçen yıldan daha fazladır." cümlesindeki anlatım bozukluğunun türünü bulun ve düzeltin.

Çözüm:
- Cümlede iki şey kıyaslanıyor: bu yılın öğrenci sayısı ve geçen yıl.
- "Sayı" ile "yıl" aynı türden değildir. Kıyas, sayı ile sayı arasında olmalıdır.
- Bu, yapı bakımından karşılaştırma hatasıdır.
- Düzeltme: "...sayısı geçen yılınkinden daha fazladır."

Denetim: Artık sayı, sayıyla kıyaslanıyor. Anlam ve dil bilgisi tamam.

Çözümlü örnek 2

Soru: "Konuşmacı, söylediklerini kısaca özetleyerek kürsüden aşağı indi." cümlesinde hangi sözcükler bozukluğa yol açıyor?

Çözüm:
- "Özetlemek" zaten kısaltarak anlatmak demektir. "Kısaca" gereksizdir.
- "İnmek" zaten aşağı doğru hareket demektir. "Aşağı" gereksizdir.
- Her iki hata da gereksiz sözcük kullanımıdır, yani anlam bozukluğudur.
- Düzeltme: "Konuşmacı, söylediklerini özetleyerek kürsüden indi."

Denetim: Çıkardığımız sözcükler anlamdan hiçbir şey eksiltmedi. Cümle sade ve doğru.

Sık yapılan hatalar

• Her tekrarı bozukluk saymak. Vurgu için yapılan tekrar bozukluk değildir. Hata, aynı anlamı boşuna yinelemektir.
• Sadece anlama bakmak. Cümle anlaşılıyor diye doğru sanılır. Oysa özne-yüklem uyumsuzluğu anlaşılır ama yanlıştır.
• Yazım ve noktalama hatasıyla karıştırmak. "de" ayrı yazılmış diye anlatım bozukluğu yoktur. Bu yazım yanlışıdır.
• Ortak yüklemi atlamak. Cümledeki her ögenin yüklemle uyup uymadığına tek tek bakılmalıdır.
• Üslup farkını bozukluk sanmak. Gündelik ya da süslü anlatım yanlış değildir. Bozukluk, kurala ya da mantığa aykırılıktır.

Sınavda nasıl sorulur?

• Soru tipleri: "Hangisinde anlatım bozukluğu vardır?", "Hangisinde yoktur?" ve "Altı çizili bölümün düzeltilmiş hâli hangisidir?" biçiminde gelir.
• Dikkat edilecek yer: "Yoktur" ya da "vardır" kelimesini işaretle. Çoğu yanlış, soruyu ters okumaktan çıkar.
• Yöntem: Önce yüklemi bul. Sonra özneyi ve diğer ögeleri yükleme uydur. Ardından anlama ve gereksiz sözcüğe bak.
• Süre: Bir soruya yaklaşık bir dakika yeter. Şıkları sırayla okuyup bozuk olanı bulunca diğerlerine uzun bakma.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.