📖 ALES Sözel — Anlatım Bozukluğu ve Dil Bilgisi

📚 Anlatım Bozukluğu ve Dil Bilgisi konu anlatımı

1. Temel bilgiler
2. Çözümlü örnek 1
3. Çözümlü örnek 2
4. Sık yapılan hatalar
5. Sınavda nasıl sorulur?

Anlatım bozukluğu sorularında cümlenin anlamı ya da dil bilgisi kuralı bir yerde bozulur. Sizden bozukluğu bulmanız veya bozukluğu olmayan cümleyi seçmeniz istenir. Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı'nın sözel bölümünde bu soru tipi düzenli çıkar. Kuralları bilen öğrenci cümleyi kısa sürede çözer.

Temel bilgiler

• Özne-yüklem uyumsuzluğu: Özne ile yüklemin kişi ya da tekillik çokluk bakımından uyması gerekir. Yanlış: "Öğrencilerin hepsi sınava hazırlıklıdırlar." Eğer "hepsi" özneyse "hazırlıklıdır" denir.
• Ek eylem ve zaman uyumsuzluğu: Bir cümlede birleşik zamanlı yüklemler birbirine uymalıdır. Yanlış: "Dün akşam eve geldim ve yemek yiyorum." Doğrusu: "…yedim."
• Anlamca çelişen sözler: Aynı cümlede birbirini yok eden ifadeler olmaz. Yanlış: "Belki de kesinlikle gelecektir."
• Gereksiz sözcük (pleonazm): Aynı anlamı iki kez veren söz fazlalıktır. Yanlış: "Geriye dönüp tekrar baktı." Doğrusu: "Dönüp baktı."
• Ögelerin ortak yüklemi: Bir yüklemi birden çok öge paylaşıyorsa yüklem hepsine uygun olmalıdır. Yanlış: "Kitap ve gazeteleri okudum ve dinledim." Okumak ile dinlemek aynı nesneye uymaz.
• Ek ve çekim eksikliği: Eşit sözcüklere gelen ekler tutarlı olmalıdır. Yanlış: "Hem sınıfa hem okul bahçesinde." Doğrusu: "Hem sınıfta hem okul bahçesinde."
• Mantık hatası: Neden sonuç ya da karşılaştırma kurulan ögeler aynı türden olmalıdır. Yanlış: "Ankara'nın havası İstanbul'dan soğuktur." Doğrusu: "…İstanbul'un havasından…"
• Yanlış sözcük kullanımı: Sözcük anlamına uygun yerde kullanılmalıdır. Yanlış: "Bu konuda büyük bir yanlış anlaşılma oluşmuş, onu çok ihmal etti."

Çözümlü örnek 1

Soru: "Toplantıya katılan öğretmenlerin çoğu, yeni müfredatın uygulanmasından yana görüş bildirdiler." cümlesinde anlatım bozukluğu var mıdır? Varsa nedir?

Çözüm:
- Önce yüklemi bulalım: "bildirdiler."
- Özneyi bulalım. Soru: kim bildirdi? "Öğretmenlerin çoğu." Bu söz öbeği tamlama olarak tekil bir özne sayılır.
- Özne tekil sayıldığı için yüklem de tekil olmalıdır: "bildirdi."
- Burada çoğul kullanılmış. Bu bir özne yüklem uyumsuzluğudur.

Denetim: Düzeltilmiş cümle "…görüş bildirdi." olur. Özne ve yüklem artık uyumludur.

Çözümlü örnek 2

Soru: "Bu yıl yapılan araştırmalar, nüfus artışı kentlerde konut sorununu ve çevre kirliliğini artırdığını ortaya koymuştur." cümlesindeki anlatım bozukluğunu bulunuz.

Çözüm:
- Cümlenin yüklemi "ortaya koymuştur."
- Yan cümle şudur: "nüfus artışı … artırdığını." Bu yan cümle, "ortaya koymuştur" yüklemine nesne olur.
- "Nüfus artışı" öznesi ile "artırdığını" yüklemi arasındaki bağ doğru. Ancak yan cümlenin öznesi belirtisiz kalmış. Bu özne, ortaya koyulan şeyin öznesi olarak "nüfus artışının" biçiminde olmalıdır. Çünkü "…artırdığını" eki ile kurulan yan cümlenin öznesi tamlayan eki alır.
- Yanlış kısım: "nüfus artışı." Doğrusu: "nüfus artışının."

Denetim: "…nüfus artışının kentlerde konut sorununu ve çevre kirliliğini artırdığını ortaya koymuştur." Yan cümlenin öznesi artık tamlayan ekini aldı, cümle düzeldi.

Sık yapılan hatalar

• Çoğul özneyi her zaman çoğul yüklemle eşlemek: Hata: "Öğrenciler geldiler" diye düşünüp her cümleyi doğru saymak. Doğrusu: Çoğul özne, tekil yüklem de alabilir. "Öğrenciler geldi" doğrudur, "geldiler" de kabul edilir. Asıl sınav konusu, anlamı bozan uyumsuzluktur.
• Anlam bozukluğunu dil bilgisi kuralı sanmak: Hata: Cümle kurala uyuyor diye temiz saymak. Doğrusu: Kurala uygun cümle de anlamca çelişebilir.
• Fazlalığı fark etmemek: Hata: "Geri dönmek" gibi kalıpları normal saymak. Doğrusu: "Dönmek" zaten geriye gitmektir. Sorularda böyle sözcük çiftlerine dikkat edin.
• Bütün cümleyi ayrıntılı okumadan karar vermek: Hata: İlk bozukluğu bulup durmak. Doğrusu: Seçenekleri tek tek tarayın. Çünkü bazı cümlelerde bozukluk sonda olur.

Sınavda nasıl sorulur?

• "Aşağıdakilerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?" Beş cümleden biri bozuktur. Her cümleyi önce yüklemini bulup özneyi sorgulayarak okuyun.
• "Aşağıdakilerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?" Dört cümle bozuktur. Bozukluğu görmediğiniz cümle çoğunlukla doğrudur.
• "Altı çizili sözcük yerine hangisi getirilmelidir?" Anlam ve ek uyumu birlikte aranır.
• Karşılaştırma ve neden sonuç soruları: Karşılaştırılan ögelerin aynı türden olup olmadığına bakın.
• Süre: Bir soruya yaklaşık bir dakika ayırın. Cümleyi bir kez dikkatle okuyun. Önce yüklemi, sonra özneyi, sonra ögeler arası ilişkiyi kontrol edin. Takıldığınız soruyu işaretleyip geçin.

Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.