Göz Hareketleri ve Odak Genişletme

Bir önceki dersimizde kelime kelime okuma alışkanlığının hızımızı nasıl yavaşlattığını ve göz duraklamalarının (fiksasyonların) okumadaki rolünü öğrenmiştik. Şimdi bu bilgiyi pratiğe dökme zamanı: Gözlerimizi satır üzerinde daha az durup daha geniş gördüğümüz bir şekilde nasıl hareket ettireceğiz? Bu derste bunu adım adım öğreneceğiz. Bir sonraki derste ise öğrendiklerimizi parmak veya kalem takibiyle destekleyerek hızımızı somut biçimde artıracağız.

Neden önemli?

Bir markette alışveriş fişini düşün. Fiş üzerindeki ürünleri tek tek harf harf okumazsın, değil mi? Gözün "süt", "ekmek", "peynir" gibi kelimeleri bir bakışta tanır çünkü onları bütün bir şekil olarak görmeye alışmışsındır. Aynı şey uzun metinler için de yapılabilir. Sorun şu: Çoğu insan okurken gözünü tek tek kelimelerin üzerinde durdurur, sanki her kelimeyi ayrı ayrı fotoğraflıyormuş gibi. Bu, okumayı gereksiz yere yavaşlatır. Gözün aslında bir bakışta iki, üç, hatta dört kelimeyi birden görebilecek kapasitededir. Bu dersteki teknikleri öğrenirsen, bir sayfayı okurken göz durak sayın azalır, okuma hızın artar ve daha az yorulursun.

Temel bilgi

Okurken gözümüz satır boyunca düz bir çizgi gibi kaymaz. Aksine küçük sıçramalar (saccade) yapar ve her sıçrama arasında kısa bir süre durur (fiksasyon). Anlama işi, hareket sırasında değil, tam bu duraklama anlarında gerçekleşir. Demek ki hızlı okumanın sırrı şudur: Ya duraklama sayısını azaltmak, ya da her duraklamada daha fazla kelime görmek.

İşte bu ikinci yöntem "odak genişletme" olarak adlandırılır. Amaç, gözün her durduğu noktada tek bir kelime yerine bir kelime öbeğini (grubunu) görmesini sağlamaktır.

Görüldüğü gibi aynı cümle, öbek hâlinde okunduğunda göz yarı yarıya daha az duraklıyor. Bu da doğrudan zaman kazandırıyor.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var: Öbek öbek okumak, anlamı atlamak demek değildir. Amaç, gözün doğal görüş genişliğini kullanmaktır; zaten beynimiz birkaç kelimeyi bir arada görüp anlamlandırabilecek kapasitededir. Bu bir kısayol değil, gözün zaten sahip olduğu bir yeteneği fark etmek ve kullanmaktır.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Rahat bir metin seç. Gazete, kitap veya telefonundaki bir yazı olabilir. Çok zor, teknik bir metinle başlama.
2. Satırı üç parçaya böl. Zihninde her satırı baş, orta ve son olmak üzere üç bölgeye ayır. İlk başta bunu elinle işaret ederek yapabilirsin.
3. Gözünü üç durakta gezdir. Satırın tamamını kelime kelime değil, sadece üç noktada durarak okumayı dene: Satırın başına bak, ortasına bak, sonuna bak. Her bakışta 2-3 kelimeyi birden görmeye çalış.
4. Sesli okumayı bırak. Kafanın içinde kelimeleri tek tek seslendirmeye çalışma. Bu alışkanlık (iç sesle okuma) seni otomatik olarak kelime kelime okumaya zorlar.
5. Kısa paragraflarla pratik yap. Günde 5-10 dakika, tek bir paragrafı bu üç duraklı yöntemle okumayı dene. Anlamadıysan geri dönüp tekrar okuyabilirsin, sorun değil.
6. Yavaş yavaş öbek sayısını azalt. Üç durakla rahatladıkça, satırı ikiye bölmeyi dene. Zamanla göz kendiliğinden daha geniş görmeye alışır.

Örnek

Bir üniversite öğrencisi, ders notlarını sınavdan önce tekrar ederken her cümleyi kelime kelime okuduğunu fark ediyor. Bir sayfayı bitirmesi neredeyse beş dakika sürüyor ve çok yoruluyor. Bu dersteki yöntemi deniyor: Önce ders notlarındaki bir paragrafı üç durakla okumaya çalışıyor. İlk başta garip geliyor, bazı cümleleri anlayamayıp geri dönüyor. Ama bir hafta boyunca her gün 10 dakika pratik yaptıktan sonra, aynı sayfayı üç dakikada, daha az yorularak okuyabildiğini fark ediyor. Önemli olan nokta şu: Hız bir anda değil, düzenli pratikle artıyor.

Sık yapılan hatalar

• Çok hızlı başlamak: İlk günden sayfaları uçururcasına okumaya çalışmak, anlamayı tamamen kaybettirir. Yavaş başla.
• Zor metinle pratik yapmak: Hiç bilmediğin teknik bir konuyla pratik yapmak, hem hızı hem de anlamayı zorlaştırır.
• İç sesi tamamen susturmaya zorlamak: Bu sesi bir anda kapatmaya çalışmak yerine, zamanla azaltmayı hedefle.
• Anlamayı kontrol etmemek: Sadece hızlanmaya odaklanıp okuduğunu anlayıp anlamadığını hiç sormamak büyük bir hatadır. Hız, anlamadan değerli değildir.
• Ara vermeden uzun süre çalışmak: Göz kasları da yorulur. 10 dakikadan uzun pratik seanslarında küçük molalar ver.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Her gün 10 dakika, kolay bir metinle "üç duraklı okuma" pratiği yap.
• Okurken iç sesini fark etmeye çalış; ne zaman kelimeleri kafanda seslendirdiğini bir kâğıda not et.
• Hafta sonunda, hafta başında okuduğun bir sayfayla aynı uzunluktaki yeni bir sayfayı karşılaştır ve hangisinin daha hızlı, daha rahat okunduğunu değerlendir.

Kendini sına

1. Göz, okurken satır boyunca düz mü kayar, yoksa sıçramalar mı yapar?
2. Anlama işi, gözün hareket ettiği anda mı yoksa durduğu anda mı gerçekleşir?
3. "Odak genişletme" ne anlama gelir?
4. Öbek öbek okumada amaç anlamı atlamak mıdır?
5. İç sesle okumak, hızlı okumayı neden zorlaştırır?

Cevaplar

• Sıçramalar yapar, düz kaymaz.
• Gözün durduğu anda (fiksasyon sırasında) gerçekleşir.
• Gözün her durduğunda tek kelime yerine birkaç kelimeyi birden görmesini sağlamaktır.
• Hayır, amaç anlamı korumak; gözün doğal görüş genişliğini kullanmaktır.
• Çünkü seni kelimeleri tek tek, konuşma hızında seslendirmeye zorlar ve bu da okumayı yavaşlatır.