Risk Öncelik Sayısı (RPN) ve Aksiyon Önceliği (AP)

Risk Öncelik Sayısı (RPN) ve Aksiyon Önceliği (AP)

Önceki derste hata türlerini, etkilerini ve nedenlerini listeledik; şiddet, oluşma ve tespit puanlarını verdik. Şimdi asıl soruya geliyoruz: Elimizde onlarca satır varsa önce hangisine müdahale edeceğiz? Bir sonraki derste bu kararın sonucunda ortaya çıkan önleyici ve tespit edici aksiyonları nasıl planlayıp takip edeceğimizi göreceğiz.

RPN nedir, nasıl hesaplanır?

RPN (Risk Öncelik Sayısı), üç puanın çarpımıdır:

• RPN = Şiddet (S) × Oluşma (O) × Tespit (D)
• Her puan genellikle 1-10 arasındadır, dolayısıyla RPN 1 ile 1000 arasında değişir.
• Sayı büyüdükçe öncelik yükselir.

Örnek hesaplama

Dikkat edin: en tehlikeli hata (şiddet 10) en düşük RPN'e sahip. Etiket sorunu ise güvenlik riski taşımadığı halde fren sızıntısından daha üstte görünüyor.

RPN'in sınırlılıkları

• Farklı kombinasyonlar aynı sonucu verir: 9×2×2 = 36 ile 3×3×4 = 36 aynı sayıdır ama riskleri çok farklıdır.
• Şiddet yeterince ağırlık taşımaz: Yüksek şiddetli ama nadir hatalar aşağıda kalabilir.
• Ölçek sıralı bir ölçektir: Puanlar arasındaki fark eşit değildir; çarpmak matematiksel olarak sorunludur.
• Sabit eşik tuzağı: "RPN 100 üstüne aksiyon" gibi kurallar, sınırın hemen altındaki riskleri gözden kaçırır.
• Puanla oynama: Aksiyon almamak için puanları düşürme eğilimi oluşabilir.

Aksiyon Önceliği (AP) yaklaşımı

AIAG-VDA FMEA el kitabı, çarpım yerine Aksiyon Önceliği (AP) kullanır. Şiddet, oluşma ve tespit puanları bir tabloda birlikte değerlendirilir; sonuç üç seviyeden biridir:

• Yüksek (H): Aksiyon alınmalıdır veya alınmamasının gerekçesi yönetimce onaylanmalıdır.
• Orta (M): Aksiyon alınmalı ya da gerekçeli olarak kabul edilmelidir.
• Düşük (L): Aksiyon alınabilir, zorunlu değildir.

Önemli fark: AP'de öncelik sırası önce şiddet, sonra oluşma, sonra tespit şeklindedir. Yüksek şiddetli bir hata, nadir olsa bile tabloda üst seviyeye çıkar. Kesin AP tablosunu kullandığınız el kitabından almalısınız; bu derste tablonun tamamını ezberlemeniz gerekmez.

RPN ve AP karşılaştırması

Önceliklendirmede uygulanabilir adımlar

• Önce şiddeti 9-10 olan (güvenlik, mevzuat) tüm satırları ayırın; RPN'i ne olursa olsun ekipçe gözden geçirin.
• Sonra yüksek AP veya yüksek RPN'li satırları sıralayın.
• Her öncelikli satır için sorumlu ve hedef tarih belirleyin.
• Aksiyondan sonra puanları yeniden değerlendirin.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca RPN'e bakıp şiddeti yüksek satırları atlamak.
• Kolay olduğu için düşük riskli işlere önce girişmek.
• Aksiyon sonrası puanı gerçek bir iyileştirme olmadan düşürmek.
• Tespiti artırmayı (daha fazla kontrol) tek çözüm sanmak; önce nedeni önlemek daha güçlüdür.

Küçük uygulama

Kendi sürecinizden beş hata türü seçin. Her birine S, O, D puanı verin. Önce RPN'i hesaplayıp sıralayın, sonra şiddeti yüksek olanları işaretleyip sıralamanın nasıl değiştiğine bakın. Hangi satırlar yer değiştirdi? Neden?