İnsan Ruhunun Derinlikleri: Dostoyevski ve Modern Bilinç

Giriş

1866 yılında bir Rus dergisinde tefrika edilmeye başlayan Suç ve Ceza, bir cinayetle açılır ama asıl konusu cinayet değil, vicdandır. Fyodor Dostoyevski, okuru polisiye bir merakla değil, bir insanın kendi zihninin içine düşmesiyle sarsar. Roman kahramanı Raskolnikov, işlediği suçun cezasını mahkemeden önce kendi ruhunda çeker. Bugün psikolojik gerilim filmlerinden suç dizilerine, "failin iç dünyasını" merkeze alan her anlatı, aslında Dostoyevski'nin açtığı bu yoldan yürür. Onun için insan, tek bir mantıkla açıklanamayacak kadar çelişkili bir varlıktır; hem en yüce fikirlere hem en karanlık dürtülere aynı anda yer verebilir. İşte bu yüzden Dostoyevski, edebiyatı bir ahlak laboratuvarına, romanı da bir vicdan muhasebesine dönüştürür.

Bilmen gerekenler

Anlatım

Dostoyevski'nin hayatı, kurgularının neden bu kadar yoğun olduğunu açıklar. Genç yaşta bir aydın çevresine katıldığı için tutuklanmış, idama mahkûm edilmiş ve idam mangasının önünde son anda affedildiğini öğrenmiştir. Ardından yıllarca Sibirya'da sürgün ve ağır çalışma cezası çekmiştir. Bu deneyim ona ölümle burun buruna gelmenin ne demek olduğunu, insanın en uç anda ne kadar çıplak kaldığını göstermiştir. Kumar bağımlılığı ve epilepsi de hayatı boyunca onunla birlikte olmuş, kahramanlarının çoğu gibi kendisi de sürekli bir kriz halinde yazmıştır.

Suç ve Ceza'nın merkezinde Raskolnikov adlı yoksul bir eski öğrenci vardır. Raskolnikov, bazı insanların sıradan ahlak kurallarının üstünde olduğunu, büyük bir amaç uğruna küçük bir suçu işleyebileceklerini düşünür; kendi kafasında kurduğu bu "olağanüstü insan" fikrini sınamak ister. Aç gözlü bir tefeci kadını öldürür, ama planlamadığı biçimde kadının kız kardeşi de o sırada eve gelince onu da öldürmek zorunda kalır. İşte roman burada, beklenen polisiye kurgudan sapar: cinayetten sonra geriye kalan, kaçış değil, çözülüştür.

Raskolnikov'un asıl cezası, polisin onu yakalaması değil, kendi zihninin onu ele vermesidir. Ateşler içinde sayıklar, insanlardan kaçar, sonra yine onlara koşar; suçunu neredeyse itiraf edercesine konuşur. Dostoyevski burada bilinç akışına yakın bir teknikle, kahramanın iç çelişkilerini adım adım okura açar. Müfettiş Porfiri Petroviç ise kaba bir sorgu yerine, Raskolnikov'un ruhunu tanıyormuş gibi sezgisel bir oyun kurar; onu delille değil, psikolojiyle köşeye sıkıştırır. Bu, o döneme göre son derece yeni bir suç kurgusu anlayışıdır.

Romanın diğer ekseni Sonya'dır. Ailesini yoksulluktan kurtarmak için kendini feda eden bu genç kadın, Raskolnikov'a yargılamadan, sadece acı çekerek eşlik eder. Dostoyevski için kurtuluş, ceza yasasından değil, bir başkasıyla kurulan gerçek bir bağdan ve kabullenilen suçluluktan gelir. Roman, Raskolnikov'un itirafıyla ve Sibirya'ya gönderilmesiyle biter; ama asıl dönüşüm, dış cezadan önce iç dünyada başlamıştır.

Dostoyevski'nin mirası, kendinden sonraki bütün edebiyata sirayet eder. Nietzsche'den varoluşçu düşünürlere, Kafka'dan modern psikolojik romana kadar pek çok isim, insanın akıl ile içgüdü, özgürlük ile suçluluk arasındaki gerilimini anlatırken Dostoyevski'nin açtığı yoldan geçer. O, karakterlerini iyi ya da kötü diye ayırmaz; her birinin kendi mantığıyla haklı olduğu bir dünya kurar. Bu yüzden onun romanları hâlâ güncel bir soruyla bizi baş başa bırakır: İnsan, kendi vicdanından gerçekten kaçabilir mi?

Yakın okuma / örnek

Romanın en çarpıcı sahnelerinden biri, cinayetten hemen sonra Raskolnikov'un elindeki kanı, çaldığı eşyaları saklamaya çalıştığı andır. Beklenen soğukkanlı bir suçlu değil, panik içinde, kendi eylemini bile tam kavrayamayan bir insan görürüz. Dostoyevski burada okura suçun "aklî" gerekçesiyle bedensel-duygusal sonucu arasındaki uçurumu gösterir: Raskolnikov kafasında kusursuz bir teori kurmuştur, ama bedeni ve vicdanı bu teoriye itaat etmez. Bu sahne, romanın temel iddiasını özetler: İnsan saf akılla yönetilen bir varlık değildir; en "mantıklı" planlar bile vicdanın karşısında çöker. Yazarın burada uzun felsefi tartışmalar yerine bedensel tepkileri, titremeyi, terlemeyi, ateşi anlatması, düşünceyi soyut bir tartışma olmaktan çıkarıp somut bir deneyime dönüştürür.

Sık karıştırılanlar

• Dostoyevski ile Tolstoy aynı dönemde yaşamış olsa da farklı yazarlardır; Tolstoy geniş toplumsal panoramalar çizerken Dostoyevski bireyin iç dünyasına odaklanır.
• Suç ve Ceza bir polisiye roman değildir; katilin kim olduğu baştan bellidir, gerilim "kim yaptı" sorusunda değil "neden ve ne pahasına" sorusundadır.
• Raskolnikov'un fikri, gerçek tarihteki Napolyon'a hayranlığıyla ilgilidir ama roman bunu bir siyasi öğreti olarak değil, kişisel bir sapma olarak eleştirir.
• Dostoyevski'nin sürgünü bir hapis cezası değil, Sibirya'da ağır çalışma ve ardından zorunlu askerlik hizmetini içeren bir katorga cezasıdır.
• Roman ilk kez kitap olarak değil, bir derginin bölümler halinde yayımladığı bir tefrika olarak okurla buluşmuştur.

Kendini sına

• 1) Suç ve Ceza'nın baş kahramanı kimdir ve hangi mesleğe hazırlanmaktaydı?
• 2) Raskolnikov'u cinayete iten "olağanüstü insan" fikri kısaca nedir?
• 3) Romanda Raskolnikov'un vicdanına en çok dokunan karakter kimdir?
• 4) Müfettiş Porfiri Petroviç, Raskolnikov'u nasıl bir yöntemle köşeye sıkıştırır?
• 5) Dostoyevski'nin gençliğinde yaşadığı hangi olay, hayatını ve eserlerini derinden etkilemiştir?

Cevaplar

• 1) Raskolnikov, yoksul bir eski hukuk öğrencisidir.
• 2) Bazı insanların olağan ahlak kurallarının üstünde olduğunu, büyük bir amaç için küçük bir suçu işleyebileceklerini savunan bir fikirdir.
• 3) Sonya, fedakârlığı ve yargılamayan tutumuyla onun vicdanına en çok dokunan karakterdir.
• 4) Kaba delillerle değil, sezgisel bir psikolojik oyunla, Raskolnikov'un kendi zihnini ele vermesini sağlayarak.
• 5) İdama mahkûm edilip son anda affedilmesi ve ardından Sibirya'da sürgün cezası çekmesi.

Bu derste Dostoyevski'nin hem yaşamının hem de Suç ve Ceza'nın insan ruhunu nasıl bir çatışma alanı olarak ele aldığını gördük. Böylece Homeros'tan başlayıp Dostoyevski'ye uzanan bu kursu, edebiyatın bin yıllar boyunca hep aynı soruyu farklı biçimlerde sorduğunu fark ederek tamamlamış oluyoruz: İnsan kimdir ve nasıl yaşamalıdır? Umarız bu yolculuk, büyük eserlere yeniden ve daha meraklı gözlerle bakmanız için bir başlangıç olmuştur.