Destan Çağı: Homeros ve Sözlü Anlatı Geleneği

Merhaba! Bu kurs boyunca dünya edebiyatının temel taşlarını, Homeros'tan Dostoyevski'ye uzanan bir yolda birlikte gezeceğiz. Her ders bir dönemin ya da bir yazarın kapısını açacak; bugün en eski kapıdan, destan çağından başlıyoruz. Hazırsanız, şafaktan önceki karanlıkta bir ozanın sesiyle başlayalım.

Giriş

İlyada ve Odysseia, Batı edebiyatının bilinen en eski büyük eserleri sayılır ve ikisi de Homeros adına bağlanır. Ama bu iki destan, bugün bir romancının masasında yazdığı bir kitap gibi doğmadı; yüzyıllar boyunca sözle, ozandan ozana, kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenegin ürünüdür. Bu dersin bugünle bağı sandığınızdan yakın: bir hikâyeyi ezbere değil kalıplarla anlatma tekniği, bugünkü sözlü anlatıcılıkta, halk hikâyelerinde, hatta rap müzikte doğaçlama yapan sanatçılarda hâlâ yaşıyor. Homeros'u anlamak, edebiyatın yazıdan önce de var olduğunu ve sözün de bir sanat olduğunu anlamaktır.

Bilmen gerekenler

• Homeros: İlyada ve Odysseia'nın şairi sayılan, hayatı hakkında güvenilir bilgi bulunmayan efsanevi isim.
• Aoidos: Eski Yunanca'da, destanları müzik eşliğinde sözlü olarak icra eden gezgin ozan.
• Sözlü-formüler kuram: Destanların ezberle değil, kalıp ifadeler ve ölçüyle doğaçlanarak üretildiğini öne süren araştırma yaklaşımı.
• Homeros sorunu: Bu destanların tek bir kişi tarafından mı yazıldığı, yoksa sözlü gelenekten mi derlendiği üzerine süregelen bilimsel tartışma.
• Truva (Troia): Batı Anadolu'da, bugünkü Çanakkale yakınlarındaki Hisarlık tepesinde kalıntıları bulunan antik kent.

Anlatım

Yazının henüz sınırlı bir zanaat olduğu bir dünyada, uzun hikâyeler nasıl aktarılırdı? Antik Yunan'da bu iş, aoidos denen gezgin ozanlara aitti. Bu kişiler bir lir eşliğinde, şölenlerde, saraylarda ya da halk toplantılarında saatlerce sürebilen destanlar söylerlerdi. Ancak binlerce dizeyi harfi harfine ezberlemek insan hafızasının sınırlarını zorlar. Ozanlar bunun yerine bir çeşit doğaçlama tekniği kullanırdı: sabit ölçüye (dactylic hexameter) ve hazır kalıp ifadelere yaslanarak hikâyeyi her seferinde yeniden 'inşa' ederlerdi.

Bu kalıp ifadelerden en tanınanı epitetlerdir; 'hızlı ayaklı Akhilleus', 'şarap renkli deniz', 'şafak parmaklı Eos' gibi sabit sıfat-isim öbekleri, ozana dize doldurma ve nefes alma kolaylığı sağlardı. Bir sahne -bir gemi denize açılışı, bir kahramanın silahlanışı, bir ziyafet- da benzer şekilde kalıp sahneler (tipik sahneler) olarak tekrar tekrar, küçük değişikliklerle kullanılırdı. Böylece ozan, dinleyicinin önünde canlı canlı, ama her zaman biraz farklı bir şekilde hikâyeyi yeniden kurardı.

Bu tekniğin bilimsel olarak anlaşılması yirminci yüzyılda gerçekleşti. Amerikalı araştırmacılar Milman Parry ve Albert Lord, Balkanlar'da hâlâ yaşayan sözlü destan söyleyicilerini inceleyerek, okuma yazma bilmeyen ozanların da benzer kalıp tekniklerle uzun destanları doğaçlayabildiğini gösterdiler. Bu çalışma, İlyada ve Odysseia'daki tekrarların bir beceriksizlik değil, sözlü icranın doğal bir gereği olduğunu ortaya koydu ve 'Homeros sorunu' denen tartışmaya yeni bir bakış açısı getirdi.

Peki Homeros sorunu nedir? Bu iki destanın gerçekten tek bir kişi tarafından mı yaratıldığı, yoksa nesiller boyu biriken sözlü malzemenin belli bir dönemde bir ya da birkaç kişi tarafından derlenip biçimlendirilip mi yazıya geçirildiği tam olarak bilinmiyor. Kaynaklar bu konuda farklı söyler: Bazı araştırmacılar Homeros'u tarihsel bir kişi olarak, MÖ 8. yüzyılda İyonya kıyılarında (Batı Anadolu) yaşamış tek bir usta şair olarak görür; bazıları ise 'Homeros'un iki farklı destanın arkasındaki isimlerin bir kolektif geleneğin sembolik adı olabileceğini düşünür. Kesin olan şu: Elimizdeki metinler, muhtemelen MÖ 8-6. yüzyıllar arasında bir dönemde, uzun süredir sözlü olarak dolaşan malzemeden biçimlenerek yazıya geçirilmiştir; Atina'da Peisistratos döneminde düzenlendiğine dair bir rivayet de vardır, ama bu da tartışmalıdır.

Destanların anlattığı Truva Savaşı'nın tarihsel bir temeli olup olmadığı da ayrı bir soru. Ondokuzuncu yüzyılda Heinrich Schliemann'ın Çanakkale yakınlarındaki Hisarlık tepesinde yaptığı kazılar, katman katman yıkılıp yeniden kurulmuş gerçek bir antik kenti gün ışığına çıkardı. Bu, destanın tamamen hayal ürünü olmadığını gösterse de, İlyada'daki tanrılar, kahramanlar ve olayların ne kadarının tarihsel gerçekliğe, ne kadarının efsaneye ait olduğu hâlâ bilim çevrelerinde tartışılan bir konudur.

Sonunda elimizde kalan şey, hem bir tarihsel bulmaca hem de edebiyat tarihinin en etkili iki eseridir. İlyada, savaşın acımasızlığını ve insanın onurunu; Odysseia ise akıl, sabır ve eve dönüş arzusunu işler. Bu iki destan, sonraki bütün Batı edebiyatına -tragedyaya, epik şiire, romana- kahraman, çatışma ve yolculuk gibi temel kalıpları miras bırakmıştır.

Yakın okuma / örnek

İlyada'nın açılışına bakalım. Destan, doğrudan Truva Savaşı'nın başından anlatılmaz; ozan, tanrıçadan (Muse) Akhilleus'un öfkesini anlatmasını ister ve hikâyeye savaşın onuncu, son yılından, ortasından başlar. Bu tekniğe in medias res (olayın ortasından başlama) denir ve sonraki bütün epik şiirin -Vergilius'un Aeneis'inden Milton'a kadar- kullandığı bir yöntem olmuştur. Ozanın ilk sözü kabaca şöyle çevrilebilir: 'Tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un öfkesini söyle.' Bu tek dizede bile üç şey açığa çıkar: hikâyenin konusu bir savaş değil bir öfkedir; anlatıcı kendi sesiyle değil bir tanrıçanın ilhamıyla konuşur; ve destan, kahramanın duygusal krizini olay örgüsünün merkezine koyar. Akhilleus'un öfkesi -komutanı Agamemnon'la onur kavgasına girip savaştan çekilmesi- bütün İlyada'yı ileriye taşıyan asıl motordur; şehrin düşüşü değil, bir insanın gururu ve acısı anlatılır. Bu seçim, destanın aslında bir 'savaş tarihi' değil, insan tutkularının incelemesi olduğunu gösterir.

Sık karıştırılanlar

• İlyada, Truva Savaşı'nın tümünü anlatmaz; savaşın son yılından yalnızca kısa bir dönemi, Akhilleus'un öfkesini konu alır.
• İlyada ile Odysseia karıştırılır: biri savaş meydanında geçer, diğeri savaş sonrası eve dönüş yolculuğunu anlatır.
• Homeros'un tarihsel bir kişi olarak yaşadığı ve destanları tek başına yazdığı kesin bir bilgi değildir; bu, hâlâ tartışılan 'Homeros sorunu'dur.
• Sözlü gelenekte tekrar eden ifadeler (epitetler) bir yazım kusuru değildir; doğaçlama icranın gerekli bir tekniğidir.
• Truva'nın arkeolojik olarak var olduğunun kanıtlanması, destandaki her olayın, tanrının ya da kahramanın tarihsel gerçeklik taşıdığı anlamına gelmez.

Kendini sına

1. Aoidos kimdir ve destanları nasıl icra ederdi?
2. Sözlü-formüler kuram nedir ve kim ya da kimler tarafından geliştirilmiştir?
3. 'Homeros sorunu' ne anlama gelir?
4. İlyada ile Odysseia'nın konuları arasındaki temel fark nedir?
5. İlyada'nın açılışındaki 'in medias res' tekniği neyi ifade eder?

Cevaplar

• Aoidos, lir eşliğinde destan söyleyen gezgin ozandır; hikâyeleri ezbere değil, sabit ölçü ve kalıp ifadelere dayanarak doğaçlayarak icra ederdi.
• Sözlü-formüler kuram, destanların kalıp ifade ve tipik sahnelerle doğaçlandığını öne süren yaklaşımdır; Milman Parry ve Albert Lord'un Balkanlar'daki sözlü ozanlar üzerine yaptığı araştırmalarla desteklenmiştir.
• Homeros sorunu, İlyada ve Odysseia'nın gerçekten tek bir kişi tarafından mı yaratıldığı, yoksa uzun bir sözlü gelenegin ürünü olarak mı biçimlendiği üzerine süregelen bilimsel tartışmadır.
• İlyada, Truva Savaşı'nın son yılından bir dönemi ve Akhilleus'un öfkesini; Odysseia ise savaş sonrası Odysseus'un evine dönüş yolculuğunu anlatır.
• 'In medias res', hikâyeye başından değil olayın ortasından başlama tekniğidir; İlyada bu yöntemle savaşın onuncu yılından başlar.