Milli Edebiyat ve Yeni Bir Dilin Doğuşu

Bir dilin kendi ayakları üzerinde durabilmesi için bazen bir savaş, bazen de bir avuç yazarın inadı gerekir. Yirminci yüzyılın başında Osmanlı toprakları hızla küçülürken, bir grup yazar ve düşünür tuhaf bir soru sormaya başladı: Edebiyatımız neden Arapça ve Farsça kelimelerle dolu, neden köylüsü şehirlisiyle konuşan bir dil kullanmıyor? Bu sorunun peşine düşenler, sadece bir üslup değişikliği değil, koca bir milletin kendini yeniden tanımlama çabasının içindeydiler. Bugün konuşma dilimize bu kadar yakın bir Türkçeyle yazıp okuyabiliyorsak, bunun kökleri büyük ölçüde Milli Edebiyat akımına uzanır. Önceki derste İkinci Meşrutiyet sonrası Fecr-i Âti ve Serveti Fünun'un ağır, süslü diline değinmiştik; şimdi o dile karşı çıkan, sade ve millî bir sesi konuşacağız. Bu ders aynı zamanda bir köprü: Cumhuriyet'in kuracağı yeni edebiyatın temelleri burada, bu yıllarda atılıyor.

Bilmen gerekenler

Milli Edebiyat akımını anlamak için önce birkaç temel kavramı ve ismi tanımak gerekir.

Anlatım

Hikâye 1911 yılında Selanik'te başlar. Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp gibi isimler, Genç Kalemler adlı bir dergi çıkarırlar. Bu derginin ilk sayılarında yayımlanan "Yeni Lisan" başlıklı yazı, edebiyat tarihimizde bir dönüm noktası sayılır. Yazıda savunulan fikir aslında çok basittir: Türkçe yazmak isteyen bir yazar, Arapça ve Farsça'nın karmaşık gramer kurallarını, süslü tamlamalarını bir kenara bırakıp, İstanbul Türkçesinin konuşma diline yakın bir üslup kullanmalıdır. Bu, o dönem için oldukça cesur bir öneriydi; çünkü yüzyıllardır edebiyat dili denince akla gelen, halkın günlük konuştuğu dilden çok farklı, ağır bir yazı diliydi.

Genç Kalemler hareketinin arkasında sadece dilsel bir kaygı değil, siyasi ve toplumsal bir arka plan da vardı. Osmanlı Devleti, Balkan Savaşları'nın eşiğindeydi ve topraklarını art arda kaybediyordu. Bu kayıplar, aydınları "bizi bir arada tutan şey nedir?" sorusuna itti. Jön Türkler döneminde tartışılan Osmanlıcılık ve İslamcılık fikirleri, artık pratikte işe yaramaz görünüyordu; çünkü imparatorluğun gayrimüslim ve gayritürk unsurları birer birer ayrılıyordu. Bu ortamda Türkçülük düşüncesi güç kazandı ve Ziya Gökalp bu düşüncenin en sistemli sözcüsü oldu. Gökalp'e göre millet, ortak dil, din ve kültürle birleşen bir topluluktu; edebiyat da bu ortak kültürü besleyen en önemli araçlardan biriydi.

Milli Edebiyat akımının yazarları, sadece dili sadeleştirmekle kalmadılar; konu seçimlerini de değiştirdiler. Serveti Fünun ve Fecr-i Âti yazarları çoğunlukla İstanbul'un seçkin çevrelerini, bireysel aşk acılarını ve tabiat tasvirlerini işlerken, Milli Edebiyatçılar Anadolu'ya, halkın gündelik hayatına, savaş yıllarının sıkıntılarına yöneldiler. Ömer Seyfettin'in hikâyeleri bunun en güzel örnekleridir: kısa, yalın cümlelerle, çoğu zaman ironik bir dille, Türk toplumunun gündelik meselelerini, bazen de tarihî bir olayı anlatır. Halide Edip Adıvar ise romanlarında kadın kahramanlar aracılığıyla toplumsal değişimi, millî mücadele ruhunu ve kadının toplumdaki yerini işledi.

Şiirde de benzer bir dönüşüm yaşandı. Yüzyıllardır Divan şiirinin ve ardından Tanzimat ile Serveti Fünun şiirinin vazgeçilmez ölçüsü olan aruz, bu dönemde sorgulanmaya başladı. Bazı şairler, halk şiirinin geleneksel ölçüsü olan heceyi denemeye başladılar. Bu geçiş bir gecede olmadı; aruzla hece arasında uzun bir arayış dönemi yaşandı. Ancak bu arayışın kendisi bile önemliydi, çünkü şairler artık "Türk şiiri nasıl olmalı?" sorusunu ciddiyetle tartışıyorlardı. Bu tartışmalar, ileride Cumhuriyet döneminde Beş Hececiler adıyla anılacak bir grubun da zeminini hazırladı.

Birinci Dünya Savaşı ve ardından gelen Millî Mücadele yılları, Milli Edebiyat akımının temalarını daha da güçlendirdi. Yazarlar artık sadece dil ve üslup meseleleriyle değil, doğrudan vatan savunması, işgal altındaki topraklar ve halkın direnişiyle ilgileniyorlardı. Halide Edip Adıvar'ın bazı eserleri bu dönemin havasını taşır; kadın yazarın kendisi de Millî Mücadele'ye fiilen katılmıştır. Böylece edebiyat, sadece bir sanat uğraşı olmaktan çıkıp, bir milletin var olma mücadelesinin parçası hâline geldi. Bu ruh, birkaç yıl sonra kurulacak Cumhuriyet'in edebiyat anlayışına doğrudan miras kalacaktır.

Yakın okuma / örnek

Ömer Seyfettin'in en bilinen hikâyelerinden biri, bir Türk askerinin ya da sıradan bir insanın hayatından kesitler sunan, genellikle kısa ve şaşırtıcı bir sonla biten anlatılardır. Onun hikâyelerinde dikkat çeken şey, cümlelerin kısalığı ve sadeliğidir: süslü sıfat tamlamaları yerine, doğrudan ve net ifadeler kullanır. Bir hikâyesinde, küçük bir yanlış anlaşılmanın ya da bir önyargının nasıl büyük sonuçlar doğurabileceğini anlatırken, okuyucuyu ağır bir dil yükünden değil, olayın kendisinden etkilemeyi amaçlar. Bu yaklaşım, kendisinden önceki Serveti Fünun yazarlarının tam tersidir; onlar duygu durumunu uzun tasvirlerle, Ömer Seyfettin ise olay örgüsünün kendisiyle aktarır. Bu tercih, hikâyenin okuma kesimini genişletti: artık sadece eğitimli, Arapça-Farsça bilen bir azınlık değil, okuma yazma bilen herkes bu metinleri anlayabiliyordu. Bu da Milli Edebiyat'ın en önemli başarılarından biridir: edebiyatı halka indirmek.

Sık karıştırılanlar

• Milli Edebiyat ile Millî Mücadele dönemi edebiyatı aynı şey değildir; Milli Edebiyat bir akımdır ve Millî Mücadele yıllarına kadar uzanan geniş bir süreci kapsar.
• Yeni Lisan hareketi dilde sadeleşmeyi savunur, ancak bunu tamamen yabancı kelimeleri yasaklamak olarak anlamamak gerekir; amaç, günlük konuşmada kullanılmayan ağır tamlamaları bırakmaktır.
• Ziya Gökalp bir edebiyatçıdan çok, düşünür ve toplumbilimcidir; ancak Milli Edebiyat akımının fikrî temelini oluşturmuştur.
• Hece ölçüsüne geçiş bu dönemde tamamlanmış değildir; aruz ile hece arasındaki tartışma Cumhuriyet'in ilk yıllarında da sürmüştür.
• Halide Edip Adıvar'ı sadece bir kadın yazar olarak değil, dönemin toplumsal ve siyasi olaylarına doğrudan katılan bir aydın olarak hatırlamak gerekir.

Kendini sına

• 1) Genç Kalemler dergisi hangi şehirde ve hangi yılda çıkarılmıştır?
• 2) "Yeni Lisan" hareketinin temel önerisi nedir?
• 3) Ziya Gökalp'in Milli Edebiyat akımındaki rolü nedir?
• 4) Milli Edebiyat yazarları hangi konulara Serveti Fünun'dan farklı olarak yöneldiler?
• 5) Ömer Seyfettin'in hikâyelerinin dil ve üslup özellikleri nelerdir?

Cevaplar

• 1) Genç Kalemler, 1911 yılında Selanik'te çıkarılmıştır.
• 2) Yeni Lisan hareketi, İstanbul Türkçesinin konuşma diline yakın, sade bir yazı dili kullanılmasını önerir; ağır Arapça-Farsça tamlamalardan kaçınılmasını savunur.
• 3) Ziya Gökalp, Türkçülük ve milliyetçilik düşüncesini sistemli biçimde işleyerek Milli Edebiyat akımının fikrî temelini oluşturmuştur.
• 4) Milli Edebiyat yazarları, Anadolu'yu, halkın gündelik hayatını ve toplumsal meseleleri işlemişlerdir; bireysel duygulardan çok toplumsal konulara yönelmişlerdir.
• 5) Ömer Seyfettin'in hikâyeleri kısa, sade ve net cümlelerle yazılmıştır; süslü tasvirlerden çok olay örgüsüne dayanır.

Bir sonraki derste bu sade dilin ve millî ruhun Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte nasıl yeni bir roman ve şiir anlayışına dönüştüğünü, Cumhuriyet edebiyatının ilk büyük isimlerini konuşacağız.