Divan Şiirinin Büyük İsimleri: Fuzuli ve Bâki

Giriş

Bir önceki derste divan şiirinin ortak kurallarını, aruz vezni, kafiye anlayışı, hazır kalıpları ve sembol dünyasıyla tanışmıştık. Şimdi o kalıpların içinde nasıl iki farklı ses, iki farklı ruh yaratılabileceğini görme zamanı. On altıncı yüzyıl, divan şiirinin altın çağı sayılır ve bu çağın iki devi Fuzuli ile Bâki'dir. İkisi de aynı aruz veznini kullanır, aynı gazel biçimine sadıktır, aynı sevgili-aşık-rakip üçgeninden söz eder; ama biri için şiir yürekten kopan bir çığlık, diğeri için dilin en görkemli biçimde işlendiği bir sanat gösterisidir. Bugün bir şarkı sözü yazarının acıyla yazdığı bir eserle, aynı türde ama ustalıkla, göz kamaştırarak yazılmış bir eser arasındaki farkı düşünürsek, Fuzuli ile Bâki arasındaki farkı da kabaca anlamış oluruz. Bu ders, aynı gelenek içinde bireyselliğin nasıl mümkün olduğunu gösteriyor.

Bilmen gerekenler

Anlatım

Fuzuli, hayatının büyük bölümünü İstanbul'dan uzakta, Bağdat ve Kerbela çevresinde geçirmiş bir şairdir. Bu coğrafi uzaklık onun şiirine de yansır: Fuzuli, sarayın gösterişli çevresinden değil, çölün ve acının içinden konuşur. Onun için aşk, kavuşmayı değil ayrılığı, sevinci değil çileyi ifade eder. Şiirlerinde aşık daima yanan, tükenen, acı çeken biridir; ama bu acı ona bir tür yücelik de kazandırır. Fuzuli'nin dili sade görünür ama altında derin bir duygusal yoğunluk taşır. Üstelik o, yalnızca Türkçe değil, Arapça ve Farsça divanlar da yazacak kadar güçlü bir dil bilgisine sahipti; bu, dönemin İslam dünyasında ortak bir edebiyat kültürünün parçası olmak anlamına geliyordu.

Bâki ise tam tersi bir dünyanın çocuğudur. İstanbul'da, Osmanlı sarayının en güçlü döneminde, Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatında yetişti. Şiir kariyeri boyunca sarayla yakın ilişki içinde oldu, üst düzey ilmiye görevlerinde bulundu. Onun şiirinde acı değil, hayat sevinci, dünyanın güzellikleri, bahar, şarap meclisleri ve aşkın verdiği keyif ön plandadır. Bâki'nin en büyük özelliği dile hâkimiyetidir: kelimeleri adeta bir kuyumcu titizliğiyle işler, ahengi kusursuz kurar, mısraları görkemli bir müzik gibi akar. Bu yüzden çağdaşları ve sonraki kuşaklar ona "şairler sultanı" demiştir.

Bu iki şairin en çok konuşulan eserleri de karakterlerini özetler gibidir. Fuzuli'nin Su Kasidesi, Hz. Muhammed'e duyulan sevgiyi anlatırken suyu hem gerçek bir imge hem de ulaşılmaz bir özlemin sembolü olarak kullanır; su akar, her yeri bulur, ama şair her zaman bir eksiklik, bir hasret duygusuyla konuşur. Bâki'nin Kanuni Mersiyesi ise tam tersine, bir hükümdarın ölümünü anlatırken bile dilin gücünü ve görkemini kaybetmez; acı, kontrollü ve estetik bir biçimde, neredeyse törensel bir ihtişamla dile getirilir. Bu mersiye, sadece bir yas şiiri değil, aynı zamanda dönemin en usta dil işçiliğinin sergilendiği bir metindir.

İki şairi karşılaştırmak, divan şiirinin sandığımız kadar tek tip olmadığını gösterir. Aynı vezinle, aynı gazel kalıbıyla yazan iki şair, tamamen farklı ruh halleri yaratabilir. Fuzuli'yi okuyan biri, insanın en derin acılarıyla, en tutkulu bağlılıklarıyla yüzleşir; Bâki'yi okuyan biri ise dilin nasıl bir sanat malzemesi olarak ustaca işlenebileceğine tanık olur. Bu fark, sonraki yüzyıllarda da divan şiiri içinde farklı damarların, farklı üslupların sürmesine zemin hazırlamıştır.

Her iki şairin de ortak noktası, Osmanlı-İslam kültür dairesinin ortak dil ve sembol dünyasını paylaşmalarıdır. Gül, bülbül, şarap, meyhane, sevgilinin saçı ve gözü gibi imgeler her ikisinde de vardır; ama bu imgeleri kullanma biçimleri, onların iç dünyalarını yansıtır. Bu da bize, geleneksel bir kalıbın içinde bile bireysel bir sesin nasıl duyulabileceğini öğretir.

Yakın okuma / örnek

Fuzuli'nin Su Kasidesi'ne yakından bakalım. Kasidede şair, suyun her yere ulaşabildiğini, her susuzu doyurabildiğini anlatırken kendisinin bu kadar bile şanslı olmadığını, sevgiliye ya da o dizelerde asıl özlenen makama bu kadar kolay ulaşamadığını söyler. Su burada hem gerçek bir doğa unsuru hem de erişilmek istenen kutsal bir sevginin simgesidir. Bu çifte anlam, divan şiirinin karakteristik özelliğidir: gerçek bir nesne aynı zamanda mecazi bir anlam taşır. Bâki'nin Kanuni Mersiyesi'nde ise farklı bir teknik görürüz. Şair, doğanın unsurlarını, gökyüzünü, dağları, denizleri âdeta yas tutan varlıklar gibi tasvir eder; bütün evren, büyük hükümdarın ölümüne ortak olur. Bu, mersiye türünün klasik bir yöntemidir ama Bâki bunu öyle bir dil ustalığıyla yapar ki, metin bir ağıt olmaktan çıkıp aynı zamanda bir sanat şaheserine dönüşür. İki örnek de gösteriyor ki, aynı edebi araçlar (mecaz, teşbih, mübalağa) farklı ellerde tamamen farklı duygusal etkiler yaratabiliyor.

Sık karıştırılanlar

• Fuzuli ile Bâki aynı yüzyılda yaşamış olsalar da aynı çevrede değillerdi; Fuzuli Bağdat-Kerbela bölgesinde, Bâki ise İstanbul'da, saray çevresinde yaşadı.
• Su Kasidesi ile Kanuni Mersiyesi farklı türlerdir: Su Kasidesi bir naattir (Hz. Muhammed övgüsü), Kanuni Mersiyesi ise bir mersiyedir (ölüm üzerine yazılan şiir).
• "Şairler sultanı" unvanı Bâki'ye aittir; bu, onun saraydaki itibarını ve dildeki ustalığını anlatan bir sıfattır, resmi bir görev adı değildir.
• Fuzuli'nin yalnızca Türkçe yazdığı düşünülmemelidir; o, Arapça ve Farsça divanlar da kaleme almış çok dilli bir şairdir.
• Leyla vü Mecnun, Fuzuli'nin kendi icadı bir hikâye değildir; bu, İslam dünyasında yaygın bilinen bir aşk efsanesinin onun kaleminden yeniden yazılmış biçimidir.

Kendini sına

• 1. Fuzuli hangi coğrafyada yaşamıştır?
• 2. Bâki'ye verilen "şairler sultanı" unvanının anlamı nedir?
• 3. Su Kasidesi hangi şiir türüne girer ve konusu nedir?
• 4. Kanuni Mersiyesi kimin ölümü üzerine yazılmıştır?
• 5. Fuzuli ile Bâki'nin şiirlerindeki duygu farkını bir cümleyle özetleyin.

Cevaplar

• 1. Bugünkü Irak topraklarında, Bağdat ve Kerbela çevresinde yaşamıştır.
• 2. Bâki'nin dildeki ustalığı ve sarayca gösterilen itibarı nedeniyle çağdaşları ve sonraki kuşaklarca ona verilen övgü dolu bir sıfattır.
• 3. Naat türüne girer; Hz. Muhammed'e duyulan sevgiyi ve özlemi suyun imgesi üzerinden anlatır.
• 4. Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazılmıştır.
• 5. Fuzuli'nin şiirinde acı ve içten duygusallık, Bâki'nin şiirinde ise görkem ve dil ustalığı öne çıkar.

Bir sonraki derste, divan şiirinin bu görkemli döneminden sonra edebiyatımızın nasıl yeni arayışlara yöneldiğini ve zamanla nasıl değiştiğini konuşacağız.