Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati: Sanat İçin Sanat mı, Toplum İçin Sanat mı?

Giriş

Bir önceki derste Tanzimat yazarlarının Batı ile tanışmasını, gazete sütunlarında filizlenen ilk romanları ve edebiyatın toplumu eğitme görevini nasıl üstlendiğini konuşmuştuk. Şimdi sahneye, edebiyatı bir öğretmenlik değil bir sanat olarak gören yeni bir kuşak çıkıyor: Servet-i Fünun. 1896 ile 1901 arasındaki bu kısa ama yoğun dönem, Türk edebiyatının Batılı anlamda ilk estetik kaygıyı, ilk şehir yorgunluğunu ve ilk gerçek anlamda kapalı, işlenmiş şiir dilini üretir. Ardından gelen Fecr-i Ati topluluğu ise aynı soruyu daha da keskinleştirir: Sanat, toplumun hizmetinde mi olmalı, yoksa yalnızca kendi güzelliği için mi var olmalı? Bu tartışma bugün de bitmiş değil; bir sanatçının "toplumsal mesaj" mı yoksa "kişisel ifade" mi önceliği olmalı sorusu, edebiyattan sinemaya, şarkı sözünden dizi senaryosuna kadar hâlâ karşımıza çıkar.

Bilmen gerekenler

Anlatım

1890'ların sonunda İstanbul'un aydın çevresinde tuhaf bir huzursuzluk vardı. Tanzimat kuşağı edebiyatı bir araç gibi kullanmış, halkı bilgilendirmeyi, ahlaklı kılmayı, Batı'yı tanıtmayı görev bilmişti. Ama Recaizade Mahmut Ekrem'in çevresinde yetişen genç şairler ve yazarlar için bu artık yetersizdi. Onlar, bir şiirin ya da romanın "işe yaraması" gerekmediğini, güzelliğin kendi başına bir değer olduğunu düşünüyorlardı. Bu genç kuşak, o sırada fen ve teknik konulara ağırlık veren "Servet-i Fünun" adlı bir dergiyi 1896'da devraldı; derginin başına Tevfik Fikret geçti ve dergi kısa sürede bir edebiyat okulunun sesi hâline geldi.

Servet-i Fünuncular dile büyük özen gösterdi. Konuşma dilinden uzak, Arapça ve Farsça kelimelerle örülü, ölçülü tartılı bir şiir dili kurdular; Fransız şiirinden, özellikle Parnasyen ve sembolist akımlardan etkilendiler. Şiirde yeni ölçü denemeleri yaptılar, aruzu Türkçenin sesine daha yakın kullanmaya çalıştılar. Roman ve hikâyede ise Halit Ziya Uşaklıgil, Batılı anlamda ilk teknik olarak sağlam romanları yazdı; kişilerin iç dünyasına, betimlemeye, kurgu tutarlılığına önem verdi. Mehmet Rauf'un "Eylül" romanı da bu dönemde psikolojik çözümlemeye yönelen ilk denemelerden sayılır.

Ne var ki bu parlak dönem uzun sürmedi. Dönemin baskıcı siyasi ortamında, Hüseyin Cahit Yalçın'ın dergide yayımladığı bir çeviri yazı hükümetin tepkisini çekti ve 1901'de Servet-i Fünun dergisi edebiyat sayfaları kapatıldı; topluluk dağıldı. Tevfik Fikret bu tarihten sonra da yazmaya devam etti, ancak artık bireysel duyarlılıktan çok toplumsal eleştiriye ağırlık veren şiirler kaleme aldı; dönemin İstanbul'unu ve idareyi eleştiren şiirleri, onun sanat anlayışının da değiştiğini gösterir.

Servet-i Fünun'un kapanmasından sonra edebiyat sahnesi bir süre sessizleşti. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte basın üzerindeki baskı gevşeyince, genç bir kuşak yeniden bir araya geldi: Fecr-i Ati. 1909'da kurulan bu topluluk, Ahmet Haşim, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Refik Halit Karay gibi isimleri bir araya getirdi. Bir bildiri yayımlayarak sanatın kişisel ve saygıya değer olduğunu ilan ettiler; kısaca "Sanat şahsi ve muhteremdir" sözüyle özetlenen bu görüş, sanatçının toplumsal görev yerine kendi iç dünyasına, duyarlılığına odaklanma hakkını savunuyordu.

Ancak Fecr-i Ati topluluğu, Servet-i Fünun kadar ortak bir üslup ya da okul oluşturamadı; üyeleri arasında görüş ayrılıkları vardı ve topluluk 1912'de dağıldı. Yine de bu kısa dönem önemli bir eşiktir: Ahmet Haşim gibi isimler kendi şiir çizgilerini burada aramaya başladı, Yakup Kadri gibi yazarlar ise birkaç yıl sonra tamamen farklı bir yöne, Milli Edebiyat akımına ve ardından Cumhuriyet romanına yönelecekti. Böylece "sanat için sanat" arayışı, yerini giderek "toplum için sanat" diyen yeni bir anlayışa bırakacaktı.

Yakın okuma / örnek

Halit Ziya Uşaklıgil'in 1900 tarihli "Aşk-ı Memnu" romanı, Servet-i Fünun anlayışının roman alanındaki en olgun örneğidir. Roman, zengin bir İstanbul ailesinin içinde geçen yasak bir aşkı anlatır; ama eserin asıl değeri konusundan çok işleniş biçimindedir. Halit Ziya, kişilerin duygu değişimlerini adım adım, sabırla anlatır; mekân betimlemeleri özenlidir, cümleler uzun ve süslüdür. Bu üslup, dönemin "sanat eseri özenle işlenmelidir" anlayışını yansıtır: yazar, okuru hızla bir olaydan diğerine sürüklemek yerine, bir odanın eşyalarını, bir bahçenin ışığını betimlemeye zaman ayırır. Bu, Tanzimat romanlarının sade ve hızlı anlatımından çok farklı bir tutumdur ve romanın gerçek bir sanat eseri olarak görülmesi gerektiği fikrini somutlaştırır.

Sık karıştırılanlar

• Servet-i Fünun bir dergi adıdır, ama aynı zamanda o dergi çevresinde oluşan edebiyat topluluğunun da adı olarak kullanılır; ikisini birbirinden ayırt etmek gerekir.
• Servet-i Fünun'un "sanat için sanat" anlayışı ile Tanzimat'ın "toplum için sanat" anlayışı sıkça karıştırılır; Tanzimat yazarları eğitmek, Servet-i Fünuncular ise güzeli işlemek ister.
• Fecr-i Ati, Servet-i Fünun'un doğrudan devamı sanılabilir; oysa aralarında yaklaşık sekiz yıllık bir sessizlik dönemi ve farklı bir siyasi ortam vardır.
• Tevfik Fikret'in tüm şiirlerinin bireysel ve süslü olduğu sanılabilir; oysa Servet-i Fünun sonrası şiirlerinde toplumsal eleştiriye yönelmiştir.
• Fecr-i Ati topluluğunun güçlü, kalıcı bir ortak üslup oluşturduğu düşünülebilir; oysa topluluk kısa sürede dağılmış, üyeleri farklı yollara gitmiştir.

Kendini sına

1. Servet-i Fünun dergisi hangi yıl edebiyat topluluğunun yayın organı hâline geldi?
2. "Sanat sanat içindir" görüşü hangi konuda Tanzimat anlayışından ayrılır?
3. Halit Ziya Uşaklıgil'in en bilinen romanının adı nedir?
4. Fecr-i Ati topluluğu hangi tarihte, hangi siyasi gelişmenin ardından kuruldu?
5. Tevfik Fikret'in Servet-i Fünun sonrası şiirlerindeki temel değişim nedir?

Cevaplar

1. 1896 yılında, derginin yönetimine Tevfik Fikret'in geçmesiyle.
2. Tanzimat edebiyatı halkı eğitmeyi amaçlarken, Servet-i Fünun sanatı kendi başına bir amaç, bir güzellik arayışı olarak görür.
3. "Aşk-ı Memnu".
4. 1909 yılında, II. Meşrutiyet'in ilanıyla gelen basın özgürlüğü ortamında kuruldu.
5. Bireysel duyarlılıktan uzaklaşıp dönemin toplumsal ve siyasi durumunu eleştiren bir tona yönelmiştir.

Gelecek derste Fecr-i Ati'nin dağılmasından sonra sahneye çıkan Milli Edebiyat akımına, "sade Türkçe" ve "halka doğru" ilkeleriyle edebiyatın nasıl yeniden toplumla buluştuğuna bakacağız.