🔬 LGS Fen Bilimleri — Madde ve Endüstri (Periyodik Sistem, Asit-Baz)
20 soru · her soruda ipucu ve çözüm · üyelik istemez
📝 Madde ve Endüstri (Periyodik Sistem, Asit-Baz) testleri
Her test sabittir: aynı seviyeyi yeniden açtığında aynı sorular gelir, ilerlemeni kıyaslayabilirsin. 6 kolay, 8 orta, 4 zor soru.
📚 Madde ve Endüstri (Periyodik Sistem, Asit-Baz) konu anlatımı
- Temel bilgiler
- Çözümlü örnek 1
- Çözümlü örnek 2
- Sık yapılan hatalar
- Sınavda nasıl sorulur?
Periyodik sistem, elementleri benzer özelliklerine göre düzenleyen çizelgedir. Asitler ve bazlar ise günlük hayatta en çok karşılaştığımız iki madde grubudur. LGS'de bu konudan gelen sorular genellikle bir çizelgeyi ya da deney sonucunu yorumlamanı ister; kuralı bilen öğrenci bu soruları hızlı çözer.
Temel bilgiler
- Periyot ve grup: Yatay sıralara periyot, düşey sütunlara grup denir. Periyodik sistemde 7 periyot ve 18 grup vardır. Örnek: Sodyum 3. periyot, 1A grubundadır.
- Atom numarası: Elementler artan atom numarasına göre dizilir. Bir periyotta soldan sağa, bir grupta yukarıdan aşağıya atom numarası artar. Örnek: Sodyum 11, yanındaki magnezyum 12'dir.
- Aynı grup, benzer özellik: Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. Örnek: Lityum ve sodyum, ikisi de 1A grubundadır ve benzer davranır.
- Metaller: Çizelgenin solunda ve ortasındadır. Parlaktırlar, ısıyı ve elektriği iyi iletirler, tel ve levha hâline gelirler. Örnek: Demir, bakır, alüminyum.
- Ametaller: Çizelgenin sağındadır. Mattırlar, kırılgandırlar, ısıyı ve elektriği iyi iletmezler. Örnek: Karbon, oksijen, klor.
- Yarı metaller: Görünüşleri metale, kimyasal özellikleri ametale benzer. Örnek: Bor, silisyum.
- Soy gazlar: 8A grubundadır ve kararlıdırlar. Örnek: Helyum, neon, argon.
- Asitler: Suda H⁺ iyonu verirler. Tatları ekşidir. Mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirirler. Örnek: Limon suyu, sirke, HCl.
- Bazlar: Suda OH⁻ iyonu verirler. Tatları acıdır, ele kayganlık verirler. Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirirler. Örnek: Sabun, çamaşır suyu, NaOH.
- pH ölçeği: 0 ile 14 arasındadır. 7'den küçükse asit, 7 ise nötr, 7'den büyükse bazdır. Örnek: pH değeri 3 olan sıvı asittir.
- Nötralleşme: Asit ile baz tepkimeye girer, tuz ve su oluşur. Örnek: HCl + NaOH → NaCl + H₂O.
- Aşındırma: Asitler metale ve mermere, bazlar cam ve porselene zarar verir. Örnek: Mermer tezgâha dökülen limon suyu iz bırakır.
- Asit yağmuru: Havaya karışan kükürt dioksit ve azot dioksit gibi gazlar suyla birleşip asit oluşturur. Örnek: Asit yağmuru tarihî eserleri aşındırır, bitkilere ve göllere zarar verir.
Çözümlü örnek 1
Soru: X elementi 2. periyot 1A grubunda, Y elementi 3. periyot 1A grubunda, Z elementi 3. periyot 7A grubundadır. Hangi iki elementin kimyasal özellikleri benzerdir? Atom numarası en büyük olan hangisidir? Hangisi ametaldir?
Çözüm:
- X ve Y aynı gruptadır (1A). Kimyasal özellikleri benzer olan bu ikisidir.
- Y, X'in bir alt periyodundadır. Öyleyse Y'nin atom numarası X'ten büyüktür.
- Z, Y ile aynı periyotta ve daha sağdadır. Öyleyse Z'nin atom numarası Y'den büyüktür. En büyük Z'dir.
- 7A grubu çizelgenin sağındadır. Z ametaldir. X ve Y metaldir.
Denetim: Bu yerler lityum (3), sodyum (11) ve klora (17) aittir; sıralama ve sınıflar tutuyor.
Çözümlü örnek 2
Soru: K sıvısının pH değeri 2, L sıvısının 7, M sıvısının 12'dir. Mavi turnusol kâğıdı hangi sıvıda renk değiştirir? Hangi iki sıvı karıştırılırsa nötralleşme olur? Hangisi mermer tezgâha zarar verir?
Çözüm:
- K'nin pH değeri 7'den küçüktür, K asittir. L nötrdür. M'nin pH değeri 7'den büyüktür, M bazdır.
- Mavi turnusolu kırmızıya asit çevirir. Yanıt K'dir.
- Nötralleşme asit ile baz arasında olur. Yanıt K ve M'dir.
- Mermeri asit aşındırır. Yanıt yine K'dir.
Denetim: Üç yanıtın hepsi ilk adımdaki asit, nötr, baz sınıflamasına dayanıyor ve birbiriyle çelişmiyor.
Sık yapılan hatalar
- Periyot ile grubu karıştırmak. Doğrusu: Periyot yatay sıra, grup düşey sütundur.
- 1A grubundaki her elementi metal saymak. Doğrusu: Hidrojen 1A grubundadır ama ametaldir.
- pH değeri büyüdükçe asitliğin arttığını sanmak. Doğrusu: pH değeri 0'a yaklaştıkça asitlik, 14'e yaklaştıkça bazlık artar.
- Formülünde H olan her maddeyi asit saymak. Doğrusu: Amonyak (NH₃) yapısında H bulunduğu hâlde bazdır.
- Turnusol renklerini ters ezberlemek. Doğrusu: Asit maviyi kırmızıya, baz kırmızıyı maviye çevirir.
Sınavda nasıl sorulur?
- Boş bir periyodik sistem kesiti verilir, harflerle gösterilen elementler hakkında öncüller sorulur. Önce her harfin periyodunu ve grubunu yanına yaz.
- pH çizelgesi, turnusol deneyi ya da günlük maddeler listesi verilir. Önce her maddeyi asit, baz ya da nötr diye işaretle, sonra öncüllere geç.
- Asit yağmuru ve temizlik maddelerinin güvenli kullanımı gibi günlük hayat soruları gelir. Metni dikkatle oku, yanıt çoğu zaman metindeki bilgiyle kuralın birleşimidir.
- "Kesinlikle", "yalnız", "söylenemez" gibi sözcüklerin altını çiz.
- Sayısal bölümde 40 soru için 80 dakika verilir. Bu konunun sorularına ortalama bir buçuk dakika ayır, kalan zamanı uzun sorulara sakla.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.
🔎 Çözümlü örnek sorular
A) Süt (pH 6,5)
B) Mide öz suyu (pH 1,5)
C) Sabunlu su (pH 10,5)
D) Çamaşır suyu (pH 12,5)
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
🧭 Bu soru neyi ölçüyor? Belirteçler, bir çözeltinin pH değerinin belirli bir sınırın altında mı yoksa üstünde mi olduğunu renk değiştirerek gösterir. İki farklı belirteçle yapılan testte her gözlem pH için ayrı bir koşul verir. Çözeltinin pH değeri iki koşulu da aynı anda sağlamalıdır. Bir belirtecin sarı ya da renksiz olması, çözeltinin asit veya baz olduğunu tek başına göstermez; o belirtecin verilen sınırlarına bakmak gerekir.
💡 Çözüm 1) Metil oranj sarı renk vermiştir. Bu durumda çözeltinin pH'ı 4,5'ten büyüktür. 2) Fenolftalein renksiz kalmıştır. Bu durumda çözeltinin pH'ı 8'den küçüktür. 3) İki bilgiyi birleştirince çözeltinin pH'ının 4,5 ile 8 arasında olması gerekir. 4) Seçenekleri kontrol edelim: Mide öz suyunun pH'ı 1,5'tir; metil oranj bunda kırmızı olurdu. Sabunlu suyun (10,5) ve çamaşır suyunun (12,5) pH'ı 10'dan büyüktür; fenolftalein bunlarda pembe olurdu. Sütün pH'ı 6,5'tir ve bu değer 4,5 ile 8 arasındadır. Doğru cevap: Süt (pH 6,5).
A) Mermer parçaları tamamen tükendiği için gaz çıkışı durmuştur.
B) Gaz çıkışı durduğunda ortamdaki asit büyük ölçüde tükenmiştir; bu yüzden pH değeri yükselmiştir.
C) Gaz kabarcıkları, mermerin suda erimesi sonucu çıkmıştır; bu olay fiziksel bir değişimdir.
D) pH değeri 3'ten 6'ya çıktığı için çözelti bazik hâle gelmiştir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
🧭 Bu soru neyi ölçüyor? Asitler mermer gibi bazı maddelerle tepkimeye girip onları aşındırır; bu sırada gaz çıkışı gözlenir ve yeni maddeler oluştuğu için bu olay kimyasal bir değişimdir. Bir tepkimeye giren maddelerden biri bittiğinde tepkime durur; ortamda artan madde, bitmeyen maddedir. Asit tepkimeyle harcandıkça çözeltinin asitliği azalır ve pH değeri yükselir. pH 7'nin altında olduğu sürece çözelti asidik kalır.
💡 Çözüm 1) Gaz çıkışı durduğunda dipte hâlâ mermer vardır. Bu durumda mermer tükenmemiştir; 'mermer tamamen tükendi' çıkarımı yanlıştır. 2) Tepkimenin durmasının nedeni, diğer maddenin, yani sirkedeki asidin büyük ölçüde harcanmış olmasıdır. 3) Asit harcandıkça çözeltinin asitliği azalır. Bu yüzden pH 3'ten 6'ya yükselmiştir. Bu çıkarım doğrudur. 4) pH 6 hâlâ 7'den küçüktür, yani çözelti bazik değil, hâlâ az da olsa asidiktir. 5) Gaz çıkışı, asit ile mermerin tepkimeye girip yeni maddeler oluşturduğunu gösterir. Bu olay fiziksel değil, kimyasal bir değişimdir. Doğru cevap: 'Gaz çıkışı durduğunda ortamdaki asit büyük ölçüde tükenmiştir; bu yüzden pH değeri yükselmiştir.'
LGS Fen Bilimleri konuları
Sorular MEB çıkmış soruları değildir; sınavın konu dağılımı ve tarzı örnek alınarak özgün hazırlanmıştır. ← LGS ana sayfası