🔬 LGS Fen Bilimleri — Basınç
20 soru · her soruda ipucu ve çözüm · üyelik istemez
📝 Basınç testleri
Her test sabittir: aynı seviyeyi yeniden açtığında aynı sorular gelir, ilerlemeni kıyaslayabilirsin. 6 kolay, 7 orta, 5 zor soru.
📚 Basınç konu anlatımı
- Temel bilgiler
- Çözümlü örnek 1
- Çözümlü örnek 2
- Sık yapılan hatalar
- Sınavda nasıl sorulur?
Basınç, bir yüzeye dik olarak etki eden kuvvetin o yüzeyin birim alanına düşen payıdır. Katılarda, sıvılarda ve gazlarda farklı kurallara uyar. LGS'de bu konudan çoğunlukla deney düzeneği ya da günlük yaşam örneği üzerinden yorum sorusu gelir; ezber değil, hangi değişkenin neyi etkilediğini bilmek kazandırır.
Temel bilgiler
- Katı basıncı kuvvet ÷ yüzey alanı ile bulunur: P = F/A. Birimi pascaldır (N/m²). Örnek: 100 N ağırlığındaki kutu 2 m² yüzeye oturuyorsa basınç 50 Pa olur.
- Kuvvet artarsa basınç artar. Örnek: Aynı sandalyeye çocuk yerine yetişkin oturursa zemine yapılan basınç büyür.
- Yüzey alanı küçülürse basınç artar. Örnek: Bıçağın ağzı bilenince alan küçülür, bıçak daha kolay keser. Kar ayakkabısı ise alanı büyütür, kara batmayı azaltır.
- Sıvı basıncı derinliğe ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır. Derinlik, sıvının açık yüzeyinden aşağıya doğru ölçülür. Örnek: Su dolu şişenin alt deliğinden çıkan su, üst delikten çıkandan daha uzağa fışkırır.
- Sıvı basıncı kabın şekline ve sıvının miktarına bağlı değildir. Örnek: Dar bir tüpteki 20 cm su ile geniş bir kovadaki 20 cm su tabana aynı basıncı yapar.
- Sıvılar basıncı her yöne iletir (Pascal prensibi). Örnek: Hidrolik fren, araç liftleri, berber koltuğu.
- Açık hava basıncı atmosferdeki gazların ağırlığından doğar. Yükseldikçe azalır. Örnek: Torricelli deneyinde deniz kıyısında cıva 76 cm yükselir; dağın tepesinde bu yükseklik daha az olur.
- Kapalı kaptaki gaz kabın her noktasına basınç uygular. Örnek: Şişirilen balon her yöne doğru gerilir.
Çözümlü örnek 1
Ayrıtları 5 cm, 10 cm ve 20 cm olan dikdörtgenler prizması biçimindeki bir tuğla, yatay masaya üç farklı yüzü üzerine sırayla konuyor. Tuğlanın masaya yaptığı en büyük basınç, en küçük basıncın kaç katıdır?
- Tuğla hep aynı tuğladır. Ağırlık, yani kuvvet değişmez.
- Yüzey alanlarını bulalım: 5 × 10 = 50 cm², 5 × 20 = 100 cm², 10 × 20 = 200 cm².
- Basınç alanla ters orantılıdır. En büyük basınç en küçük alanda (50 cm²), en küçük basınç en büyük alanda (200 cm²) oluşur.
- Oran: 200 ÷ 50 = 4.
Sonuç: En büyük basınç, en küçük basıncın 4 katıdır. Denetim: Alan 4 kat küçüldü, kuvvet aynı kaldı; basıncın 4 kat büyümesi beklenir, tutuyor.
Çözümlü örnek 2
K kabı dar bir silindirdir ve içinde 10 cm yüksekliğinde su vardır. L kabı da dar bir silindirdir, içinde 20 cm su vardır. M kabı çok geniş bir leğendir, içinde yine 20 cm su vardır. Kapların tabanındaki sıvı basınçlarını sıralayınız.
- Üç kapta da sıvı aynıdır: su. Yoğunluk farkı yok.
- Geriye tek değişken kalır: derinlik.
- K'de derinlik 10 cm, L'de 20 cm, M'de 20 cm.
- Kabın genişliği ve su miktarı basıncı etkilemez. M'de çok daha fazla su olması sonucu değiştirmez.
Sonuç: L = M > K. Denetim: Derinliği eşit olan iki kap eşit çıktı, derinliği az olan en küçük çıktı; kurala uygun.
Sık yapılan hatalar
- Ağırlıkla basıncı aynı şey sanmak. Doğrusu: Ağır cisim büyük yüzeye oturuyorsa basıncı küçük olabilir; alan mutlaka hesaba katılır.
- Sıvı basıncını sıvı miktarına bağlamak. Doğrusu: Miktar değil, derinlik ve yoğunluk belirler.
- Derinliği kabın tabanından yukarı doğru ölçmek. Doğrusu: Derinlik sıvının yüzeyinden o noktaya kadar olan düşey uzaklıktır.
- Yükseldikçe açık hava basıncının arttığını düşünmek. Doğrusu: Yükseldikçe üstteki hava azalır, basınç düşer.
- Katıların da basıncı her yöne ilettiğini sanmak. Doğrusu: Katılar kuvveti uygulandığı doğrultuda iletir; basıncı her yöne ileten sıvılardır.
Sınavda nasıl sorulur?
- Deney düzeneği verilir, "hangi değişkenin etkisi araştırılıyor?" diye sorulur. Düzenekler arasında neyin değiştiğine, neyin sabit tutulduğuna bak.
- Günlük yaşam örnekleri sorulur: bıçak, çivi, kar ayakkabısı, iş makinesi paleti, baraj duvarının altta kalın olması, hidrolik sistemler.
- Kaplardaki sıvıların ya da farklı konumdaki cisimlerin basınçları sıralatılır. Önce kuvveti, sonra alanı ya da derinliği yaz.
- Öncüllü sorularda (I, II, III) her öncülü tek tek sına; biri yanlışsa onu içeren seçenekleri ele.
- Uzun hesap beklenmez; oran ve karşılaştırma yeter. Şekli dikkatle oku, soru kökündeki "değildir", "ulaşılamaz" gibi sözcüklerin altını çiz.
- Sayısal bölümde 40 soru için 80 dakika verilir; soru başına ortalama 2 dakika düşer. Basınç sorusunu 1-1,5 dakikada bitirmeyi hedefle, artan süreyi matematiğe bırak.
Bu anlatım yapay zekâ desteğiyle hazırlandı ve otomatik biçim denetiminden geçti; her satırı bir uzman okumadı. Yanlış ya da eskimiş bir bilgi görürsen bize yaz, düzeltelim.
🔎 Çözümlü örnek sorular
A) Kapak kapalıyken şişedeki suyun ağırlığı azaldığı için delikten su çıkmaz; kapak açılınca ağırlık yeniden artar ve su delikten akmaya başlar.
B) Kapak kapalıyken su yüzeyine açık hava basıncı etki etmez; dışarıdaki basınç akışı durdurur. Kapak açılınca yüzeye de basınç etki eder, sıvı basıncı suyu dışarı iter.
C) Kapak açılınca şişedeki suyun derinliği arttığı için sıvı basıncı yükselir; artan bu basınç suyu delikten dışarı çıkarmaya başlar.
D) Kapak kapalıyken sıvı basıncı yalnızca aşağı ve yukarı yönde etki eder; kapak açılınca sıvı basıncı yan yüzeylere ve deliğe de etki etmeye başlar.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
🧭 Bu soru neyi ölçüyor? Açık hava basıncı, havayla temas eden her yüzeye her yönden etki eder. Kapalı bir kapta sıvının üst yüzeyi dış havayla temas etmiyorsa, dışarıdaki hava yalnızca delikten sıvıyı içeri doğru iter ve sıvının akmasını engelleyebilir. Sıvılar da bulundukları kabın tabanına ve yan yüzeylerine basınç uygular; bu basınç her zaman her yöne etki eder.
💡 Çözüm Doğru açıklama b'dir: Kapak kapalıyken suyun üst yüzeyi kapalı olduğundan açık hava basıncı oraya etki edemez; deliğe dışarıdan etki eden açık hava basıncı ise suyun akışını durdurur. Kapak açılınca su yüzeyine de açık hava basıncı ulaşır, bu delikteki dış basınçla dengelenir ve geriye kalan sıvının kendi basıncı suyu dışarı iter. a yanlıştır çünkü suyun ağırlığı kapak açılıp kapanmakla değişmez. c yanlıştır çünkü kapağın açılması suyun derinliğini değiştirmez. d yanlıştır çünkü sıvı basıncı her zaman her yöne (aşağı, yukarı ve yanlara) etki eder; kapağın açılması bu yönü değiştirmez.
A) II ve IV
B) I, II ve III
C) I, III ve V
D) III, IV ve V
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
🧭 Bu soru neyi ölçüyor? Aynı kuvvet dar bir yüzeye uygulanırsa basınç artar, geniş bir yüzeye yayılırsa basınç azalır. Bir şeyin kolayca batması, kesmesi ya da delmesi isteniyorsa yüzey küçültülür; bir şeyin batmaması, acıtmaması ya da iz bırakmaması isteniyorsa yüzey büyütülür. Bir durumu değerlendirirken hangi yüzeyden söz edildiğine dikkat et.
💡 Çözüm 1. I: Raptiyenin başı geniş olunca parmağa değen alan büyür; parmağa etki eden basınç azalır ve parmak acımaz. Amaç azaltmak. 2. II: Sivri pençe küçük alan demektir; basınç artar ve av kolayca tutulur. Amaç artırmak. 3. III: Geniş askı, çantanın ağırlığını omuzda daha büyük bir alana yayar; basınç azalır. Amaç azaltmak. 4. IV: Sivri uç, kâğıda değen alanı küçültür; basınç artar ve tel kâğıdı kolayca deler. Amaç artırmak. 5. V: Perdeli ayak, zemine değen alanı büyütür; basınç azalır ve ördek çamura batmaz. Amaç azaltmak. Sonuç: Basıncı azaltmaya yönelik durumlar I, III ve V'tir.
LGS Fen Bilimleri konuları
← DNA ve Genetik Kod Madde ve Endüstri (Periyodik Sistem, Asit-Baz) →
Sorular MEB çıkmış soruları değildir; sınavın konu dağılımı ve tarzı örnek alınarak özgün hazırlanmıştır. ← LGS ana sayfası