Aralıklı Tekrar: Unutmayı Yenmenin Yolu

Bir önceki derste konuyu aktif olarak çalışmayı öğrendin: sadece okumak yerine, kendi cümlelerinle özetleyerek, soru sorarak bilgiyi kafanda işlemeyi. Bu ders o çalışmanın üzerine bir kat daha koyuyor: aynı konuyu doğru zamanlarda tekrar etmek. Çünkü en iyi öğrenilen bilgi bile, tekrar edilmezse zamanla silinir. Bir sonraki derste ise öğrendiğini gerçekten hatırlayıp hatırlamadığını nasıl test edeceğini göreceksin; bu ikisi birlikte çalışır: önce aralıklı tekrarla bilgiyi kafanda tutarsın, sonra kendini sınayarak gerçekten öğrenip öğrenmediğini kontrol edersin.

Neden önemli?

Bir öğrenci düşün: Pazartesi günü matematik dersinde yeni bir konu öğreniyor, o gün defterine yazıyor, anlıyor, hatta soruları çözebiliyor. Ama o konuya bir daha hiç dönmüyor. Üç hafta sonra sınav geldiğinde deftere baktığında sanki hiç görmemiş gibi hissediyor. Oysa o gün gerçekten anlamıştı. Sorun anlamamak değildi, sorun unutmaktı.

Bu durum herkesin başına gelir. Bir konuyu öğrendikten sonra, üzerine hiç dönmezsen beyin o bilgiyi "önemli değil, bir daha kullanılmayacak" diye işaretler ve arka plana atar. Halbuki aynı konuya birkaç kez, belirli aralıklarla dönersen, beyin bu sefer "bu bilgi sık kullanılıyor, kalıcı yere koyayım" der. İşte aralıklı tekrarın bütün mantığı bu: az ve sık dokunuş, çok ve tek seferlik dokunuştan daha güçlüdür.

Bu sadece öğrenciler için değil. Yeni bir işe başlayan bir çalışan, öğrendiği bir yazılımın kısayollarını bir kere gösterildiğinde unutur; birkaç gün arayla tekrar kullanırsa parmaklarına yerleşir. Emekli olup yeni bir dil öğrenmeye başlayan biri de aynı kuraldan faydalanır. Aralıklı tekrar, yaşa ve konuya bakmadan işleyen bir kuraldır.

Temel bilgi

Hafıza araştırmacılarının üzerinde uzun zamandır konuştuğu bir kavram var: unutma eğrisi. Kısaca şunu anlatır: yeni öğrendiğin bir bilginin büyük kısmı, ilk birkaç gün içinde hızla unutulur; eğer hiç tekrar etmezsen bu unutma devam eder. Ama tam unutmaya başladığın anda bilgiyi tekrar hatırlarsan, eğri yeniden yükselir ve bir sonraki unutma daha yavaş olur. Yani her doğru zamanlı tekrar, unutma hızını yavaşlatır.

Burada iki önemli kavram var:

• Tekrarın zamanlaması: Tekrarı ne çok erken (henüz unutmadan) ne de çok geç (tamamen unuttuktan sonra) yapmak gerekir. En verimli an, bilginin "tam unutulmaya başladığı" andır.
• Tekrar aralığının artması: İlk tekrarlar birbirine yakın olur, sonraki tekrarlar arasındaki süre giderek uzar. Çünkü bilgi ne kadar çok tekrar edilirse, o kadar sağlam yerleşir ve unutulması o kadar yavaşlar.

Bunu somutlaştırmak için basit bir tekrar takvimi örneği aşağıdaki tabloda. Bu kesin bir kural değil, bir başlangıç noktasıdır; kendi programına göre birkaç gün oynatabilirsin.

Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta: tekrar etmek, notlarını tekrar tekrar okumak anlamına gelmez. Sadece okumak pasif bir eylemdir ve kalıcı öğrenme sağlamaz. Asıl güçlü tekrar, notlara bakmadan önce hatırlamaya çalışmak, sonra kontrol etmektir. Bu konuyu bir sonraki derste daha ayrıntılı işleyeceğiz.

Adım adım nasıl yapılır?

• Yeni bir konu çalıştığın gün, konuyu 5-10 maddelik kısa bir özet hâline getir. Bu özeti bir deftere, karta veya telefonuna yaz.
• Bir takvim veya ajanda aç (kağıt ya da telefon fark etmez) ve bu konu için tekrar tarihlerini önceden işaretle: 1 gün sonra, 4 gün sonra, 1 hafta sonra, 3 hafta sonra.
• Tekrar günü geldiğinde önce özete bakmadan konuyu hatırlamaya çalış. Aklına geleni bir kağıda yaz veya sesli anlat.
• Sonra özetle karşılaştır. Neyi unuttuğunu, neyi yanlış hatırladığını işaretle.
• Sadece unuttuğun veya yanlış hatırladığın kısımları tekrar çalış; tamamen doğru hatırladığın kısımlara zaman harcama.
• Her tekrardan sonra bir sonraki tekrar tarihini takvime yeniden işaretle. Konu iyi oturduysa aralığı biraz daha uzat, hâlâ zorlanıyorsan aralığı kısalt.
• Birden fazla dersin veya konunun varsa, hepsini aynı deftere ya da tabloya yaz; hangi konunun ne zaman tekrar edileceğini tek bakışta görebil.

Örnek

Bir öğrenci, tarih dersinde bir savaşın nedenlerini öğreniyor (bu örnek tamamen kurgusaldır). O gün konuyu beş maddelik bir özete indiriyor ve takvimine üç tekrar tarihi yazıyor: ertesi gün, dört gün sonra, iki hafta sonra.

Ertesi gün özete bakmadan beş maddeyi hatırlamaya çalışıyor; üçünü hatırlıyor, ikisini unutmuş. Sadece o iki maddeyi tekrar okuyor ve bir kez daha kendi kelimeleriyle anlatıyor. Dört gün sonra tekrar denediğinde bu sefer beşini de hatırlıyor, ama biraz yavaş. İki hafta sonraki son tekrarda ise konuyu hiç bakmadan, akıcı bir şekilde anlatabiliyor. Sınav geldiğinde bu konu için ayrıca çalışmasına neredeyse hiç gerek kalmıyor, çünkü bilgi zaten yerleşmiş durumda.

Sık yapılan hatalar

• Sadece sınavdan bir-iki gün önce çalışmak: Tek seferlik yoğun çalışma kısa süreliğine işe yarar gibi görünür ama bilgi sınavdan hemen sonra hızla unutulur.
• Tekrarı sadece okumakla sınırlı tutmak: Notlara tekrar tekrar göz gezdirmek, hatırladığın hissini verir ama gerçekte hatırlama gücünü artırmaz.
• Bütün konulara aynı sıklıkta tekrar ayırmak: Kolay ve iyi bildiğin konulara az, zor ve yeni öğrendiğin konulara daha sık zaman ayırmak gerekir.
• Tekrar planını yazılı tutmamak: "Aklımda kalır" diye düşünüp takvime yazmayanlar, tekrar tarihlerini genelde unutur veya erteler.
• İlk tekrarı çok geç yapmak: Konuyu öğrendikten iki-üç hafta sonra ilk kez tekrar etmeye çalışmak, neredeyse baştan öğrenmek gibi olur; ilk tekrar mümkün olduğunca erken (bir gün içinde) yapılmalı.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bu hafta öğrendiğin bir konuyu seç ve o konu için yukarıdaki tabloya uygun bir tekrar takvimi oluştur (en az 3 tekrar tarihi).
• Bir konuyu tekrar ederken, notlara bakmadan önce üç dakika boyunca aklına geleni bir kağıda yazmayı dene; sonra notlarla karşılaştır.
• Elindeki tüm derslerin veya konuların bir listesini çıkar ve her biri için "son ne zaman çalıştım" notunu düş; bu, hangi konunun tekrara acil ihtiyacı olduğunu görmeni sağlar.

Kendini sına

1. Aralıklı tekrarda tekrarlar arasındaki süre zamanla nasıl değişmelidir?

2. Bir konuyu sadece tekrar tekrar okumak neden yeterli bir tekrar yöntemi değildir?

3. İlk tekrarı öğrendiğin günden ne kadar sonra yapman önerilir?

4. Zor ve kolay konulara tekrar sıklığı açısından nasıl davranmalısın?

5. Tekrar tarihlerini takvime yazmak neden önemlidir?

Cevaplar

1. Tekrarlar arasındaki süre giderek uzamalıdır; konu ne kadar sağlam öğrenilirse aralık o kadar açılabilir.

2. Çünkü sadece okumak pasif bir eylemdir; hatırladığın hissini verir ama gerçek hatırlama gücünü test etmez ve geliştirmez.

3. Mümkün olduğunca erken, tercihen bir gün içinde yapılmalıdır.

4. Zor ve yeni konulara daha sık, kolay ve iyi bilinen konulara daha seyrek tekrar zamanı ayrılmalıdır.

5. Çünkü tekrar tarihleri akılda tutulmaya bırakılırsa genellikle unutulur veya ertelenir; yazılı bir plan tekrarın gerçekten yapılmasını sağlar.