Doğal ve Mantıklı Sonuçlar: Cezasız Sorumluluk

Bir önceki derste çocuğunuzla empati kurmayı ve onu gerçekten dinlemeyi öğrenmiştiniz. Bu derste ise dinledikten sonra ne yapacağınızı, yani ceza vermeden sorumluluk kazandırmayı ele alıyoruz. Bir sonraki derste de kardeş kavgaları ve ekran süresi gibi günlük çatışmalara bu yöntemleri nasıl uygulayacağınızı göreceksiniz.

Neden önemli?

Bir çocuk düşünün: Okula giderken defalarca hatırlatılmasına rağmen çantasını hazırlamıyor. Anne-baba her sabah bağırıyor, bazen de ceza olarak telefonunu elinden alıyor. Bir süre sonra çocuk çantasını hazırlamıyor çünkü zaten hazırlayacağını biliyor, hazırlamazsa da bağırılacağını biliyor. Ceza, o anki davranışı durdursa bile çocuğa "kendi hatamın sonucunu ben yaşarım, ben çözerim" duygusunu vermez. Oysa hayatta asıl istediğimiz şey, çocuğun kendi kendine sorumluluk alabilmesidir. İşte bu derste öğreneceğiniz "doğal ve mantıklı sonuçlar" yöntemi, tam olarak bunu sağlar: çocuk cezalandırılmaz, davranışının gerçek sonucunu yaşayarak öğrenir.

Temel bilgi

Ceza ile sonuç arasındaki fark çok önemlidir. Ceza, yetişkinin çocuğa "seni bu yaptığın için cezalandırıyorum" diyerek uyguladığı, davranışla ilgisi olmayan bir yaptırımdır. Sonuç ise davranışın kendisinden doğal olarak ortaya çıkan ya da davranışla mantıklı bir bağı olan bir durumdur.

Doğal sonuçlar her zaman kullanılamaz; çocuğun sağlığını, güvenliğini tehlikeye atan durumlarda (örneğin trafikte kurallara uymamak) doğal sonucun yaşanmasına izin veremeyiz. Bu gibi durumlarda mantıklı sonuçlar devreye girer. Mantıklı bir sonucun cezadan farkını anlamak için üç soru sorabilirsiniz:

• İlgili mi? Sonuç, davranışla doğrudan bağlantılı mı? (Odasını dağıtan çocuğun televizyon izlemesinin yasaklanması ilgili değildir; odasını kendisinin toplaması ilgilidir.)
• Saygılı mı? Sonuç, çocuğu küçük düşürmeden, sakin bir ses tonuyla uygulanıyor mu?
• Makul mü? Sonuç, davranışla orantılı mı, yoksa aşırı mı?

Bu üç soruya "evet" diyebiliyorsanız, uyguladığınız şey muhtemelen mantıklı bir sonuçtur, ceza değildir.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Çocuğunuzun tekrar eden bir davranışını belirleyin (örneğin eşyalarını toplamaması, ödevini geciktirmesi).
2. Bu davranışın doğal bir sonucu var mı, yoksa tehlikeli mi olduğuna karar verin. Tehlikeli veya sağlığa zararlı değilse doğal sonucun yaşanmasına izin vermeyi düşünün.
3. Doğal sonuç uygun değilse, davranışla doğrudan ilgili bir mantıklı sonuç belirleyin. Kararı mümkünse çocuğunuzla birlikte, sakin bir anda (kriz anında değil) konuşarak alın.
4. Sonucu çocuğa önceden, net ve sakin bir dille anlatın. Örnek: "Oyuncaklarını toplamazsan, yerlerde kalan oyuncaklar bir günlüğüne dolaba kaldırılır."
5. Davranış tekrar ettiğinde, tehdit etmeden, bağırmadan, söylediğinizi sakince uygulayın. Duygusal bir ceza havasına girmeyin; bu sadece önceden konuşulan sonucun uygulanmasıdır.
6. Sonuç yaşandıktan sonra çocuğu suçlamadan, kısaca ne olduğunu birlikte konuşun: "Oyuncakların dolaba kalktı, çünkü toplanmamıştı. Yarın tekrar deneyebiliriz."
7. Aynı tutarlılığı her seferinde koruyun. Tutarsızlık (bazen uygulamak bazen uygulamamak), yöntemin işe yaramamasının en sık nedenidir.

Örnek

Bir çalışan, ergenlik çağındaki çocuğunun her akşam kirli tabağını mutfağa götürmediğini, odasında biriktirdiğini fark eder. Önceden bağırarak veya telefonunu alarak tepki verirmiş. Bu derste öğrendiği yöntemi denemeye karar verir. Sakin bir akşamda çocuğuyla oturup şöyle konuşur: "Tabakları odanda bırakman beni rahatsız ediyor, hem de böcek gelme riski var. Bundan sonra akşam yemeğinden sonraki gün, tabak odanda bulunursa, o tabağı ben yıkamayacağım, sen kendin yıkayacaksın." Çocuk önce itiraz eder ama anne-baba sakin kalır, tartışmaya girmez. Birkaç gün sonra tabak yine odada kalır. Anne-baba bağırmadan, sadece "Tabağın odanda kalmış, onu sen yıkayacaksın" der ve konuyu kapatır. Çocuk ilk başta rahatsız olsa da, birkaç hafta içinde tabakları kendiliğinden mutfağa götürmeye başlar. Çünkü artık bu bir güç mücadelesi değil, kendi seçiminin doğal bir sonucudur.

Sık yapılan hatalar

• Sonucu, davranış anında öfkeyle, bağırarak uygulamak. Bu, sonucu cezaya dönüştürür.
• Sonucu önceden konuşmadan, çocuğu sürpriz bir yaptırımla karşı karşıya bırakmak.
• Sonucu davranışla ilgisiz seçmek (örneğin geç yatmasına, oyuncağını almamasına ceza olarak yemek yememesini söylemek gibi ilgisiz bir bağ kurmak).
• Bir kere uygulayıp devamını getirmemek; tutarsızlık çocuğa "zaten ciddi değilmiş" mesajı verir.
• Sonucu "sana gösteririm" havasıyla, intikam amacıyla uygulamak. Amaç öğretmek olmalı, kazanmak değil.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Çocuğunuzda sık tekrar eden bir davranışı yazın ve bunun doğal mı yoksa mantıklı bir sonuçla mı ele alınabileceğine karar verin.
• Belirlediğiniz sonucu, kriz anı olmayan sakin bir zamanda çocuğunuza anlatın ve neden bu sonucu seçtiğinizi kısaca açıklayın.
• Bir hafta boyunca, bu davranış tekrarlandığında bağırmadan, sakince önceden anlattığınız sonucu uygulayın ve ne olduğunu not edin.

Kendini sına

1. Ceza ile mantıklı sonuç arasındaki temel fark nedir?
2. Doğal sonucun uygulanmasının uygun olmadığı durumlara bir örnek verin.
3. Mantıklı bir sonucun "ilgili" olması ne demektir?
4. Sonucu uygularken hangi ses tonuyla konuşmak gerekir?
5. Sonuç uygulamasında tutarlılığın önemi nedir?

Cevaplar

• Ceza davranışla ilgisi olmayan, güç kullanılarak verilen bir yaptırımdır; mantıklı sonuç ise davranışla doğrudan bağlantılı, önceden konuşulmuş ve saygılı bir şekilde uygulanan bir durumdur.
• Çocuğun sağlığını veya güvenliğini tehlikeye atacak durumlarda (örneğin trafik kurallarına uymama) doğal sonucun yaşanmasına izin verilmez.
• Sonucun, davranışın kendisiyle doğrudan bağlantılı olması, alakasız bir yaptırım olmaması demektir.
• Sakin, bağırmadan, tehdit etmeden bir ses tonuyla konuşulmalıdır.
• Tutarlılık, çocuğun sonucu ciddiye almasını ve davranışını gerçekten değiştirmesini sağlar; tutarsızlık yöntemi etkisiz kılar.