Yatırımda Çeşitlendirme: 'Yumurtaları Aynı Sepete Koyma'

Bir önceki derste riskin ne olduğunu ve her yatırımın kendine has bir riski taşıdığını öğrendin. Bu derste o riski azaltmanın en basit ve en eski yöntemine bakıyoruz: çeşitlendirme. Bir sonraki ve bu kursun son dersinde ise öğrendiklerinin hepsini bir araya getirip kendi yatırım planını nasıl kuracağını göreceksin. Yani bu ders, aradaki köprü: riski tanıdın, şimdi riskle nasıl barışık yaşayacağını öğreniyorsun.

Neden önemli?

Bir kasabada tek bir bakkal düşün. O bakkal bütün parasını tek bir malda tutuyor: mesela sadece domates satıyor. Domates fiyatı düşerse ya da o yıl domates bol olup para etmezse, bakkalın tüm geliri birden düşer. Ama bakkal domates, ekmek, süt, deterjan gibi farklı ürünler satıyorsa, domates kötü gitse bile ekmekten kazandığı onu ayakta tutar. Yatırım da tam olarak böyle çalışır. Param sadece bir yerde, mesela sadece tek bir şirketin hisse senedinde olursa, o şirketin başına gelecek kötü bir haber bütün birikimimi etkiler. Ama param birkaç farklı yere dağılmışsa, birinde kayıp olsa bile diğerleri o kaybı dengeler. Halk arasında buna 'yumurtaları aynı sepete koyma' denir: sepet düşerse bütün yumurtalar kırılır, ama yumurtalar birkaç sepete dağılmışsa bir sepet düşse bile elinde yine yumurta kalır.

Temel bilgi

Çeşitlendirme (diversifikasyon), parayı tek bir yatırım aracına değil, birbirinden farklı davranan birkaç araca dağıtmak demektir. Amaç, hiçbir zaman kaybetmemek değildir; amaç, bir tanesi kötü gittiğinde bütün birikimin birden erimemesidir.

Burada önemli bir kelime var: birbirinden farklı davranan araçlar. İki yatırım aracı aynı anda aynı yönde hareket ediyorsa, ikisine de para koymak gerçek bir çeşitlendirme sağlamaz. Önceki derslerde gördüğün araçları hatırlayalım:

Bu araçların hepsi aynı anda kötü gitmez. Mesela ekonomik belirsizlik arttığında hisse senetleri düşerken altın çoğu zaman değer kazanır. İşte çeşitlendirmenin mantığı budur: farklı davranan araçları bir arada tutarak, birinin düşüşünü diğerinin dengelemesini sağlamak.

Çeşitlendirmeyle ilgili bilmen gereken bir gerçek daha var: çeşitlendirme riski tamamen yok etmez, sadece azaltır. Hiçbir yöntem seni %100 güvenceye almaz. Amaç, büyük bir darbe yediğinde bile ayakta kalabilmektir.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Elindeki toplam parayı gör. Ne kadar birikimin var, bunu net olarak yaz. Bu adım olmadan dağıtım yapamazsın.
2. Acil durum parasını ayır. En az birkaç aylık giderini karşılayacak miktarı, kolay ulaşılabilir ve düşük riskli bir yerde (örneğin mevduat) tut. Bu para çeşitlendirmenin dışındadır, dokunulmaz.
3. Kalan parayı en az iki-üç farklı araca böl. Hepsini tek bir hisseye, tek bir fona ya da tek bir altına yatırma. Örneğin bir kısmı mevduatta, bir kısmı fonda, bir kısmı altında olabilir.
4. Her aracın içinde de çeşitlendir. Hisse senedine yatırım yapacaksan tek bir şirket yerine birkaç farklı şirkete (mümkünse farklı sektörlerden) bakmak, riski daha da azaltır.
5. Payları kendi risk toleransına göre ayarla. Riskten çok kaçınan biri parasının büyük kısmını düşük riskli araçlarda tutar; riske biraz daha açık biri yüksek riskli araçlara daha fazla pay ayırabilir.
6. Belirli aralıklarla gözden geçir. Zamanla bir araç çok büyüyüp diğerleri küçülebilir, dağılım bozulur. Yılda bir-iki kez kontrol edip gerekirse yeniden dengele.

Örnek

Bir öğretmen düşünelim. Birikimi 60.000 lira. Önce 15.000 lirasını, yaklaşık üç aylık giderini karşılayacak şekilde bankada mevduat olarak ayırıyor; bu para acil durumlar için, hiç dokunmuyor. Kalan 45.000 lirayı üçe bölüyor: 15.000 lirayı düşük riskli bir yatırım fonuna, 15.000 lirayı birkaç farklı şirketin hisse senedine, 15.000 lirayı da altına yatırıyor. Bir yıl sonra piyasada belirsizlik artıyor, hisse senetlerinin değeri düşüyor. Ama aynı dönemde altın değer kazanıyor ve fonu da fazla etkilenmiyor. Öğretmenin toplam birikimi bir miktar düşse de, bütün parasını hisseye yatırmış olsaydı yaşayacağı kayıptan çok daha azını yaşıyor. Bu tamamen kurgusal bir örnektir; gerçek piyasa hareketleri her zaman böyle olmayabilir.

Sık yapılan hatalar

• Tüm parayı tek bir araca yatırmak. 'Bu sefer kesin kazandırır' düşüncesiyle bütün birikimi tek bir hisseye ya da tek bir varlığa koymak, çeşitlendirmenin tam tersidir.
• Sahte çeşitlendirme yapmak. Aynı sektördeki beş farklı şirketin hissesini almak, tek bir hisseye yatırmaktan çok farklı değildir; çünkü o sektör kötü gittiğinde hepsi birlikte düşer.
• Acil durum parasını da yatırıma sokmak. Elindeki tüm parayı dağıtıp acil bir ihtiyaç çıktığında elinde nakit kalmamak, kişiyi zor duruma düşürür.
• Çeşitlendirmeyi bir kere yapıp bir daha bakmamak. Zamanla dağılım bozulur, gözden geçirmemek riski geri artırır.
• Çeşitlendirmeyi kayıp riski olmadan zannetmek. Çeşitlendirme kaybı azaltır ama kaybı tamamen ortadan kaldırmaz; bunu unutmak hayal kırıklığına yol açar.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Elindeki birikimin şu anda hangi araçlarda (nakit, mevduat, fon, hisse, altın vb.) durduğunu bir kağıda yaz ve yüzdelerini hesapla.
• Parranın tamamının tek bir yerde olup olmadığını kontrol et; öyleyse en az bir farklı araç daha araştır (fon, altın gibi) ve nasıl çalıştığını öğren.
• Acil durum parası ayırıp ayırmadığını gözden geçir; ayırmadıysan, birikiminden ne kadarını bu amaçla kenara koyabileceğini hesapla.

Kendini sına

1. Çeşitlendirme ne işe yarar?
2. 'Yumurtaları aynı sepete koyma' sözü ne anlatır?
3. Aynı sektördeki beş farklı şirketin hissesini almak gerçek bir çeşitlendirme midir? Neden?
4. Çeşitlendirme, kayıp yaşama ihtimalini tamamen ortadan kaldırır mı?
5. Acil durum parası neden çeşitlendirmenin dışında tutulmalıdır?

Cevaplar

1. Parayı farklı araçlara dağıtarak, bir aracın kötü gitmesi durumunda toplam kaybı azaltır.
2. Bütün parayı tek bir yere koyarsan, orası kötü giderse her şeyini kaybedebilirsin; parayı dağıtırsan bir yer kötü gitse bile diğerleri seni ayakta tutar.
3. Hayır, gerçek bir çeşitlendirme değildir; çünkü aynı sektör kötü gittiğinde o şirketlerin hepsi birlikte düşme eğilimindedir.
4. Hayır. Çeşitlendirme riski azaltır ama tamamen yok etmez; kayıp yaşama ihtimali her zaman vardır.
5. Çünkü acil bir ihtiyaç çıktığında hemen ve kayıpsız ulaşılabilecek nakit gerekir; bu para yatırıma bağlanırsa ihtiyaç anında kayıpla paraya çevrilmek zorunda kalınabilir.